सरस्वती कवचम्
अन्य नाम / खोज: saraswati kavacham · saraswati kavach · vishwavijaya kavacham · vishwajaya kavacham · sharada kavacham
अपनी भाषा/लिपि में पढ़ें
✦ अर्थ
सरस्वती कवचम्, जिसे विश्वविजय कवच भी कहते हैं, ब्रह्मवैवर्त पुराण का एक रक्षात्मक 'कवच' स्तोत्र है, जिसे गोलोक में कृष्ण ने नारायण को सिखाया। बीज-मन्त्रों (ऐं, श्रीं, ह्रीं) के द्वारा यह शरीर के प्रत्येक अंग को ज्ञान और वाणी की देवी सरस्वती के संरक्षण में रखता है। स्तोत्र वचन देता है कि जो प्रातःकाल इसका पाठ या धारण करता है वह बृहस्पति के समान वाग्मी, सच्चा कवि बनता है और तीनों लोकों में पूजित होता है।
उत्पत्ति और कथा
Brahma Vaivarta Purana (Prakriti Khanda) · Traditional (spoken by Krishna; narrated by Narayana to Narada) · Ancient (Puranic)
The Saraswati Kavacham occurs in the Brahma Vaivarta Purana as part of the glorification of Goddess Saraswati. It is presented as a most secret teaching that Lord Krishna, the Lord of the Rasa dance, imparted to Narayana in the divine realm of Goloka, within the circle of the Rasa-lila in Vrindavana. The same armour had earlier been declared by Brahma upon his lotus-seat. Because it bestows victory of knowledge and speech everywhere, it bears the name Vishwavijaya — 'Conqueror of the Universe'.
✦ शास्त्रों में वर्णित
Tradition holds that even Brahma the creator received this Kavacha to gain the power of creative speech, and that a sincere devotee who wears it at dawn becomes a master of words equal to Brihaspati, the preceptor of the gods — many a tongue-tied seeker is said to have become a celebrated poet and orator by its grace.
सम्पूर्ण पाठ अर्थ सहित
किसी भी पंक्ति या ▶ बटन पर टैप कर सुनें
शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि कवचं सर्वकामदम्। श्रुतिसारं श्रुतिसुखं श्रुत्युक्तं श्रुतिपूजितम्॥
Shrinu Vatsa Pravakshyami Kavacham Sarvakamadam Shrutisaram Shrutisukham Shrutyuktam Shrutipujitam
अर्थ:(नारायण बोले—) हे वत्स, सुनो, मैं तुम्हें वह कवच कहता हूँ जो समस्त कामनाओं को देने वाला है—जो श्रुति का सार है, श्रुति को प्रिय है, श्रुति द्वारा कहा गया और श्रुति द्वारा पूजित है।
उक्तं कृष्णेन गोलोके मह्यं वृन्दावने वने। रासेश्वरेण विभुना रासे वै रासमण्डले॥
Uktam Krishnena Goloke Mahyam Vrindavane Vane Raseshvarena Vibhuna Rase Vai Rasamandale
अर्थ:यह गोलोक में कृष्ण ने मुझसे, वृन्दावन के वन में, रासेश्वर विभु ने रासमण्डल में कहा था।
अतीव गोपनीयं च कल्पवृक्षसमं परम्। ॐ श्रीं ह्रीं सरस्वत्यै स्वाहा शिरो मे सर्वदावतु॥
Ativa Gopaniyam Cha Kalpavriksha Samam Param Om Shrim Hrim Saraswatyai Svaha Shiro Me Sarvada Avatu
अर्थ:यह अत्यन्त गोपनीय और कल्पवृक्ष के समान परम है। 'ॐ श्रीं ह्रीं सरस्वत्यै स्वाहा'—यह सदा मेरे सिर की रक्षा करे।
श्रीं वाग्देवतायै स्वाहेति ललाटं मे सदावतु। ॐ श्रीं ह्रीं भारत्यै स्वाहा नेत्रयुग्मं सदावतु॥
Shrim Vagdevatayai Svaheti Lalatam Me Sada Avatu Om Shrim Hrim Bharatyai Svaha Netrayugmam Sada Avatu
अर्थ:'श्रीं वाग्देवतायै स्वाहा'—यह सदा मेरे ललाट की रक्षा करे। 'ॐ श्रीं ह्रीं भारत्यै स्वाहा'—यह सदा मेरे दोनों नेत्रों की रक्षा करे।
ॐ सरस्वत्यै नमः स्वाहा नासां मे सर्वदावतु। ॐ श्रीं ह्रीं वाण्यै स्वाहेति ओष्ठाधरं सदावतु॥
Om Saraswatyai Namah Svaha Nasam Me Sarvada Avatu Om Shrim Hrim Vanyai Svaheti Oshthadharam Sada Avatu
अर्थ:'ॐ सरस्वत्यै नमः स्वाहा'—यह सदा मेरी नासिका की रक्षा करे। 'ॐ श्रीं ह्रीं वाण्यै स्वाहा'—यह सदा मेरे ओष्ठों की रक्षा करे।
ॐ श्रीं ह्रीं ब्राह्म्यै स्वाहेति दन्तपङ्क्तिं सदावतु। ऐमित्येकाक्षरो मन्त्रो मम कण्ठं सदावतु॥
Om Shrim Hrim Brahmyai Svaheti Dantapanktim Sada Avatu Aim Ityekaksharo Mantro Mama Kantham Sada Avatu
अर्थ:'ॐ श्रीं ह्रीं ब्राह्म्यै स्वाहा'—यह सदा मेरी दन्तपंक्ति की रक्षा करे। एकाक्षर मन्त्र 'ऐं'—यह सदा मेरे कण्ठ की रक्षा करे।
ॐ श्रीं ह्रीं पातु मे ग्रीवां स्कन्धौ मे श्रीं सदावतु। ॐ श्रीं विद्याधिदेवतायै स्वाहा वक्षःस्थलं सदा॥
Om Shrim Hrim Patu Me Grivam Skandhau Me Shrim Sada Avatu Om Shrim Vidyadhidevatayai Svaha Vakshahsthalam Sada
अर्थ:'ॐ श्रीं ह्रीं'—यह मेरी ग्रीवा की रक्षा करे; 'श्रीं' मेरे कन्धों की रक्षा करे। 'ॐ श्रीं विद्याधिदेवतायै स्वाहा'—यह सदा मेरे वक्षःस्थल की रक्षा करे।
ॐ ह्रीं विद्यास्वरूपायै स्वाहा मे पातु नाभिकाम्। ॐ ह्रीं श्रीं त्र्यक्षरो मन्त्रः पातु पादयुगं मम॥
Om Hrim Vidyasvarupayai Svaha Me Patu Nabhikam Om Hrim Shrim Tryaksharo Mantrah Patu Padayugam Mama
अर्थ:'ॐ ह्रीं विद्यास्वरूपायै स्वाहा'—यह मेरी नाभि की रक्षा करे। त्र्यक्षर मन्त्र 'ॐ ह्रीं श्रीं'—यह मेरे दोनों चरणों की रक्षा करे।
ॐ सर्वार्णादिबीजाद्या व्याप्य पातु सदा च माम्। ॐ श्रीं ह्रीं ब्रह्मरूपायै सर्वाङ्गं मे सदावतु॥
Om Sarvarnadi Bijadya Vyapya Patu Sada Cha Mam Om Shrim Hrim Brahmarupayai Sarvangam Me Sada Avatu
अर्थ:समस्त बीजाक्षरों की आदिस्वरूपा देवी मुझमें व्याप्त होकर सदा मेरी रक्षा करें। 'ॐ श्रीं ह्रीं ब्रह्मरूपायै'—यह सदा मेरे समस्त अंगों की रक्षा करे।
इति ते कथितं वत्स सर्वमन्त्रौघविग्रहम्। मयापि कीर्तितं भद्रं ब्रह्मणे नाभिपङ्कजे॥
Iti Te Kathitam Vatsa Sarva Mantraugha Vigraham Mayapi Kirtitam Bhadram Brahmane Nabhipankaje
अर्थ:इस प्रकार हे वत्स, मैंने तुम्हें समस्त मन्त्रसमूह के विग्रहस्वरूप यह कवच कहा; यह कल्याणकारी स्तोत्र मैंने ब्रह्मा को भी उनके नाभि-कमल पर कहा था।
यो धारयति स ज्ञानी त्रिषु लोकेषु पूजितः। लक्ष्मीर्धृत्वा ब्रह्मरूपं देवीं वै कृतवान् हरिः॥
Yo Dharayati Sa Jnani Trishu Lokeshu Pujitah Lakshmir Dhritva Brahmarupam Devim Vai Kritavan Harih
अर्थ:जो इसे धारण करता है वह ज्ञानी होता है और तीनों लोकों में पूजित होता है। स्वयं लक्ष्मी ने ब्रह्मरूप धारण कर इस देवी का आश्रय लिया, और हरि ने भी वैसा ही किया।
इदं विश्वजयाख्यं वै कवचं ब्रह्मरूपकम्। ब्रह्मणा कथितं पूर्वं प्रवक्ष्यामि शृणु प्रिये॥
Idam Vishvajayakhyam Vai Kavacham Brahmarupakam Brahmana Kathitam Purvam Pravakshyami Shrinu Priye
अर्थ:यह 'विश्वजय' नामक कवच ब्रह्मस्वरूप है। इसे पूर्वकाल में ब्रह्मा ने कहा था, और अब मैं कहता हूँ—हे प्रिये, सुनो।
प्रातरुत्थाय यो भक्त्या पठेद्वा धारयेद्यदि। वाचस्पतिसमो वाग्मी स कविर्भवति ध्रुवम्॥
Pratarutthaya Yo Bhaktya Pathedva Dharayedyadi Vachaspati Samo Vagmi Sa Kavir Bhavati Dhruvam
अर्थ:जो प्रातः उठकर भक्ति से इसका पाठ करता या इसे धारण करता है, वह वाचस्पति (बृहस्पति) के समान वाग्मी और निश्चय ही कवि हो जाता है।
शब्द-दर-शब्द अर्थ
उच्चारण सुनने के लिए किसी भी शब्द पर क्लिक करें
सरस्वती कवचम् पाठ के लाभ
Places the entire body under the protection of Goddess Saraswati through her seed-mantras
Bestows eloquence, mastery of speech and the power of a true poet (kavi)
Sharpens memory, intellect and success in all branches of learning and the arts
Honoured throughout the three worlds — grants fame and respect to the reciter
Said to fulfil all righteous desires, being likened to the wish-fulfilling Kalpavriksha
Especially beneficial for students, scholars, musicians, writers and speakers
Acts as a spiritual armour against ignorance, confusion and obstacles to knowledge
सरस्वती कवचम् जप विधि
Rise at dawn, bathe, and sit facing east or north in a clean place before an image of Goddess Saraswati. Light a lamp with ghee or sesame oil. Recite the Kavacham with devotion, mentally placing each seed-mantra upon the corresponding part of the body — head, forehead, eyes, throat, chest and so on. The Purana itself recommends recitation upon waking in the morning. Students may keep the written Kavacham respectfully as a protective talisman after recitation. Conclude by bowing to Saraswati and praying for clarity of speech and wisdom.
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
ये भी पढ़ें
ॐ
Explore more sacred mantras with complete meaning and chanting guides