మహిషాసురసైన్యవధ
Durga Saptashati Chapter 2 in Telugu
Mahiṣāsura-Sainya Vadha · महिषासुर की सेना का वध · 68 श्लोक
🌐 अपनी भाषा में पढ़ें
अध्याय सारांश
द्वितीय अध्याय मध्यम चरित्र (अधिष्ठात्री देवी महालक्ष्मी) का आरम्भ करता है। सौ वर्ष के युद्ध के पश्चात् महिषासुर इन्द्र व देवताओं को जीतकर स्वर्ग पर अधिकार कर लेता है। पृथ्वी पर गिराए गए देवता ब्रह्मा, विष्णु और शिव के पास जाते हैं; उनके क्रोध से समस्त देवताओं के शरीर से तेज प्रकट होकर एक हो जाता है और देवी का रूप धारण कर तीनों लोकों में व्याप्त हो जाता है। प्रत्येक देवता उन्हें अपना आयुध और आभूषण देते हैं — शिव का त्रिशूल, विष्णु का चक्र, इन्द्र का वज्र आदि — और हिमवान् सिंह वाहन देते हैं। लोकों को कँपा देने वाले अट्टहास से गरजती हुई देवी महिषासुर की विशाल सेनाओं का सामना करती हैं और अपने गणों तथा सिंह सहित असुर सेनापतियों व उनकी सेना का संहार करती हैं, जबकि देवता पुष्पवृष्टि करते हैं।
ध्यान
ఓం అక్షస్రక్పరశూ గదేషుకులిశం పద్మం ధనుః కుణ్డికాం దణ్డం శక్తిమసిం చ చర్మ జలజం ఘణ్టాం సురాభాజనమ్ । శూలం పాశసుదర్శనే చ దధతీం హస్తైః ప్రవాలప్రభాం సేవే సైరిభమర్దినీమిహ మహాలక్ష్మీం సరోజస్థితామ్ ॥
🔊 किसी भी श्लोक को सुनने के लिए ▶ दबाएँ
ఓం హ్రీం ఋషిరువాచ దేవాసురమభూద్యుద్ధం పూర్ణమబ్దశతం పురా । మహిషేఽసురాణామధిపే దేవానాం చ పురన్దరే ॥
oṃ hrīṃ ṛṣiruvāca devāsuramabhūdyuddhaṃ pūrṇamabdaśataṃ purā mahiṣe'surāṇāmadhipe devānāṃ ca purandare
अर्थ(ॐ ह्रीं। ऋषि बोले —) प्राचीन काल में जब महिषासुर असुरों का स्वामी और इन्द्र देवताओं का अधिपति था, तब देवताओं और असुरों में पूरे सौ वर्षों तक युद्ध हुआ।
తత్రాసురైర్మహావీర్యైర్దేవసైన్యం పరాజితమ్ । జిత్వా చ సకలాన్ దేవానిన్ద్రోఽభూన్మహిషాసురః ॥
tatrāsurairmahāvīryairdevasainyaṃ parājitam jitvā ca sakalān devānindro'bhūnmahiṣāsuraḥ
अर्थउसमें महावीर्यवान् असुरों ने देवसेना को परास्त कर दिया; और समस्त देवताओं को जीतकर महिषासुर स्वयं इन्द्र (स्वर्ग का स्वामी) बन बैठा।
తతః పరాజితా దేవాః పద్మయోనిం ప్రజాపతిమ్ । పురస్కృత్య గతాస్తత్ర యత్రేశగరుడధ్వజౌ ॥
tataḥ parājitā devāḥ padmayoniṃ prajāpatim puraskṛtya gatāstatra yatreśagaruḍadhvajau
अर्थतब पराजित देवता कमल से उत्पन्न प्रजापति ब्रह्मा को आगे करके वहाँ गए जहाँ शिव (ईश) और गरुड़ध्वज विष्णु विराजमान थे।
యథావృత్తం తయోస్తద్వన్మహిషాసురచేష్టితమ్ । త్రిదశాః కథయామాసుర్దేవాభిభవవిస్తరమ్ ॥
yathāvṛttaṃ tayostadvanmahiṣāsuraceṣṭitam tridaśāḥ kathayāmāsurdevābhibhavavistaram
अर्थदेवताओं ने उन दोनों से, जैसा हुआ था ठीक वैसा ही, महिषासुर के कृत्यों और देवताओं की पराजय का सारा विस्तार कह सुनाया —
సూర్యేన్ద్రాగ్న్యనిలేన్దూనాం యమస్య వరుణస్య చ । అన్యేషాం చాధికారాన్స స్వయమేవాధితిష్ఠతి ॥
sūryendrāgnyanilendūnāṃ yamasya varuṇasya ca anyeṣāṃ cādhikārānsa svayamevādhitiṣṭhati
अर्थ'वह स्वयं ही सूर्य, इन्द्र, अग्नि, वायु, चन्द्रमा, यम, वरुण तथा अन्य देवताओं के अधिकारों को धारण कर रहा है।
స్వర్గాన్నిరాకృతాః సర్వే తేన దేవగణా భువి । విచరన్తి యథా మర్త్యా మహిషేణ దురాత్మనా ॥
svargānnirākṛtāḥ sarve tena devagaṇā bhuvi vicaranti yathā martyā mahiṣeṇa durātmanā
अर्थउस दुरात्मा महिष द्वारा स्वर्ग से निकाले गए समस्त देवगण मर्त्यों के समान पृथ्वी पर भटक रहे हैं।
ఏతద్వః కథితం సర్వమమరారివిచేష్టితమ్ । శరణం వః ప్రపన్నాః స్మో వధస్తస్య విచిన్త్యతామ్ ॥
etadvaḥ kathitaṃ sarvamamarāriviceṣṭitam śaraṇaṃ vaḥ prapannāḥ smo vadhastasya vicintyatām
अर्थदेवताओं के इस शत्रु का सारा कृत्य आपको कह सुनाया; हम आपकी शरण में आए हैं — उसके वध का उपाय सोचा जाए।'
ఇత్థం నిశమ్య దేవానాం వచాంసి మధుసూదనః । చకార కోపం శమ్భుశ్చ భ్రుకుటీకుటిలాననౌ ॥
itthaṃ niśamya devānāṃ vacāṃsi madhusūdanaḥ cakāra kopaṃ śambhuśca bhrukuṭīkuṭilānanau
अर्थदेवताओं के ये वचन सुनकर मधुसूदन (विष्णु) क्रोधित हुए, और शम्भु (शिव) भी — दोनों के मुख भौंहों की कुटिलता से तन गए।
తతోఽతికోపపూర్ణస్య చక్రిణో వదనాత్తతః । నిశ్చక్రామ మహత్తేజో బ్రహ్మణః శఙ్కరస్య చ ॥
tato'tikopapūrṇasya cakriṇo vadanāttataḥ niścakrāma mahattejo brahmaṇaḥ śaṅkarasya ca
अर्थतब अत्यंत क्रोध से भरे चक्रधारी विष्णु के मुख से एक महान् तेज निकला, और वैसे ही ब्रह्मा तथा शंकर के मुख से भी।
అన్యేషాం చైవ దేవానాం శక్రాదీనాం శరీరతః । నిర్గతం సుమహత్తేజస్తచ్చైక్యం సమగచ్ఛత ॥
anyeṣāṃ caiva devānāṃ śakrādīnāṃ śarīrataḥ nirgataṃ sumahattejastaccaikyaṃ samagacchata
अर्थइन्द्र (शक्र) आदि अन्य देवताओं के शरीर से भी अत्यंत महान् तेज निकला; और वह सब एक हो गया।
అతీవ తేజసః కూటం జ్వలన్తమివ పర్వతమ్ । దదృశుస్తే సురాస్తత్ర జ్వాలావ్యాప్తదిగన్తరమ్ ॥
atīva tejasaḥ kūṭaṃ jvalantamiva parvatam dadṛśuste surāstatra jvālāvyāptadigantaram
अर्थदेवताओं ने वहाँ अत्यंत तेज की एक राशि देखी, जो जलते हुए पर्वत के समान थी और जिसकी ज्वालाओं से दिशाएँ व्याप्त थीं।
అతులం తత్ర తత్తేజః సర్వదేవశరీరజమ్ । ఏకస్థం తదభూన్నారీ వ్యాప్తలోకత్రయం త్విషా ॥
atulaṃ tatra tattejaḥ sarvadevaśarīrajam ekasthaṃ tadabhūnnārī vyāptalokatrayaṃ tviṣā
अर्थदेवताओं के शरीरों से उत्पन्न वह अतुलनीय तेज एक स्थान पर एकत्र होकर एक नारी (देवी) बन गया, जो अपनी कांति से तीनों लोकों में व्याप्त था।
యదభూచ్ఛామ్భవం తేజస్తేనాజాయత తన్ముఖమ్ । యామ్యేన చాభవన్ కేశా బాహవో విష్ణుతేజసా ॥
yadabhūcchāmbhavaṃ tejastenājāyata tanmukham yāmyena cābhavan keśā bāhavo viṣṇutejasā
अर्थजो शिव (शाम्भव) का तेज था, उससे उनका मुख बना; यम के तेज से केश, और विष्णु के तेज से भुजाएँ बनीं;
సౌమ్యేన స్తనయోర్యుగ్మం మధ్యం చైన్ద్రేణ చాభవత్ । వారుణేన చ జఙ్ఘోరూ నితమ్బస్తేజసా భువః ॥
saumyena stanayoryugmaṃ madhyaṃ caindreṇa cābhavat vāruṇena ca jaṅghorū nitambastejasā bhuvaḥ
अर्थचन्द्रमा (सौम्य) के तेज से दोनों स्तन; इन्द्र (ऐन्द्र) के तेज से कटि; वरुण के तेज से जंघा व ऊरु; और पृथ्वी के तेज से नितम्ब बने;
బ్రహ్మణస్తేజసా పాదౌ తదఙ్గుల్యోఽర్కతేజసా । వసూనాం చ కరాఙ్గుల్యః కౌబేరేణ చ నాసికా ॥
brahmaṇastejasā pādau tadaṅgulyo'rkatejasā vasūnāṃ ca karāṅgulyaḥ kaubereṇa ca nāsikā
अर्थब्रह्मा के तेज से चरण; सूर्य (अर्क) के तेज से पैरों की अँगुलियाँ; वसुओं के तेज से हाथों की अँगुलियाँ; और कुबेर के तेज से नासिका बनी;
తస్యాస్తు దన్తాః సమ్భూతాః ప్రాజాపత్యేన తేజసా । నయనత్రితయం జజ్ఞే తథా పావకతేజసా ॥
tasyāstu dantāḥ sambhūtāḥ prājāpatyena tejasā nayanatritayaṃ jajñe tathā pāvakatejasā
अर्थउनके दाँत प्रजापति के तेज से बने; और उनके तीन नेत्र अग्नि (पावक) के तेज से उत्पन्न हुए;
భ్రువౌ చ సన్ధ్యయోస్తేజః శ్రవణావనిలస్య చ । అన్యేషాం చైవ దేవానాం సమ్భవస్తేజసాం శివా ॥
bhruvau ca sandhyayostejaḥ śravaṇāvanilasya ca anyeṣāṃ caiva devānāṃ sambhavastejasāṃ śivā
अर्थउनकी दोनों भौंहें दोनों संध्याओं के तेज से, और कान वायु (अनिल) के तेज से बने; अन्य देवताओं के तेज का प्रकट होना भी कल्याणकारी हुआ।
తతః సమస్తదేవానాం తేజోరాశిసముద్భవామ్ । తాం విలోక్య ముదం ప్రాపురమరా మహిషార్దితాః । తతో దేవా దదుస్తస్యై స్వాని స్వాన్యాయుధాని చ ॥
tataḥ samastadevānāṃ tejorāśisamudbhavām tāṃ vilokya mudaṃ prāpuramarā mahiṣārditāḥ tato devā dadustasyai svāni svānyāyudhāni ca
अर्थतब समस्त देवताओं के तेज-पुंज से उत्पन्न उन देवी को देखकर महिष से पीड़ित अमर हर्षित हुए। तब देवताओं ने उन्हें अपने-अपने आयुध दिए।
శూలం శూలాద్వినిష్కృష్య దదౌ తస్యై పినాకధృక్ । చక్రం చ దత్తవాన్ కృష్ణః సముత్పాట్య స్వచక్రతః ॥
śūlaṃ śūlādviniṣkṛṣya dadau tasyai pinākadhṛk cakraṃ ca dattavān kṛṣṇaḥ samutpāṭya svacakrataḥ
अर्थपिनाकधारी शिव ने अपने त्रिशूल से एक त्रिशूल निकालकर उन्हें दिया; और कृष्ण (विष्णु) ने अपने चक्र से चक्र निकालकर दिया।
శఙ్ఖం చ వరుణః శక్తిం దదౌ తస్యై హుతాశనః । మారుతో దత్తవాంశ్చాపం బాణపూర్ణే తథేషుధీ ॥
śaṅkhaṃ ca varuṇaḥ śaktiṃ dadau tasyai hutāśanaḥ māruto dattavāṃścāpaṃ bāṇapūrṇe tatheṣudhī
अर्थवरुण ने शंख, अग्नि (हुताशन) ने शक्ति, और वायु (मरुत्) ने धनुष तथा बाणों से भरे दो तरकश दिए।
వజ్రమిన్ద్రః సముత్పాట్య కులిశాదమరాధిపః । దదౌ తస్యై సహస్రాక్షో ఘణ్టామైరావతాద్గజాత్ ॥
vajramindraḥ samutpāṭya kuliśādamarādhipaḥ dadau tasyai sahasrākṣo ghaṇṭāmairāvatādgajāt
अर्थसहस्राक्ष इन्द्र, देवराज, ने अपने वज्र (कुलिश) से वज्र निकालकर उन्हें दिया, और ऐरावत हाथी से एक घण्टा दिया।
కాలదణ్డాద్యమో దణ్డం పాశం చామ్బుపతిర్దదౌ । ప్రజాపతిశ్చాక్షమాలాం దదౌ బ్రహ్మా కమణ్డలుమ్ ॥
kāladaṇḍādyamo daṇḍaṃ pāśaṃ cāmbupatirdadau prajāpatiścākṣamālāṃ dadau brahmā kamaṇḍalum
अर्थयम ने अपने कालदण्ड से दण्ड, जलपति वरुण ने पाश, प्रजापति ने अक्षमाला और ब्रह्मा ने कमण्डलु दिया।
సమస్తరోమకూపేషు నిజరశ్మీన్ దివాకరః । కాలశ్చ దత్తవాన్ ఖడ్గం తస్యై చర్మ చ నిర్మలమ్ ॥
samastaromakūpeṣu nijaraśmīn divākaraḥ kālaśca dattavān khaḍgaṃ tasyai carma ca nirmalam
अर्थसूर्य (दिवाकर) ने उनके समस्त रोमकूपों में अपनी किरणें प्रदान कीं; और काल ने खड्ग तथा निर्मल चर्म (ढाल) दिया।
క్షీరోదశ్చామలం హారమజరే చ తథామ్బరే । చూడామణిం తథా దివ్యం కుణ్డలే కటకాని చ ॥
kṣīrodaścāmalaṃ hāramajare ca tathāmbare cūḍāmaṇiṃ tathā divyaṃ kuṇḍale kaṭakāni ca
अर्थक्षीरसागर ने निर्मल हार, कभी पुराने न होने वाले दो वस्त्र, दिव्य चूड़ामणि, कुण्डल और कंगन दिए;
అర్ధచన్ద్రం తథా శుభ్రం కేయూరాన్ సర్వబాహుషు । నూపురౌ విమలౌ తద్వద్ గ్రైవేయకమనుత్తమమ్ ॥
ardhacandraṃ tathā śubhraṃ keyūrān sarvabāhuṣu nūpurau vimalau tadvad graiveyakamanuttamam
अर्थएक उज्ज्वल अर्धचन्द्र, सब बाँहों के लिए केयूर, दो निर्मल नूपुर और एक अनुपम ग्रैवेयक (कण्ठहार) दिया;
అఙ్గులీయకరత్నాని సమస్తాస్వఙ్గులీషు చ । విశ్వకర్మా దదౌ తస్యై పరశుం చాతినిర్మలమ్ ॥
aṅgulīyakaratnāni samastāsvaṅgulīṣu ca viśvakarmā dadau tasyai paraśuṃ cātinirmalam
अर्थऔर सब अँगुलियों के लिए रत्नजड़ित अँगूठियाँ दीं। विश्वकर्मा ने उन्हें एक अत्यंत निर्मल परशु,
అస్త్రాణ్యనేకరూపాణి తథాభేద్యం చ దంశనమ్ । అమ్లానపఙ్కజాం మాలాం శిరస్యురసి చాపరామ్ ॥
astrāṇyanekarūpāṇi tathābhedyaṃ ca daṃśanam amlānapaṅkajāṃ mālāṃ śirasyurasi cāparām
अर्थअनेक प्रकार के अस्त्र और अभेद्य कवच दिया। समुद्र (जलधि) ने सिर और वक्षःस्थल के लिए कभी न मुरझाने वाले कमलों की दो मालाएँ,
అదదజ్జలధిస్తస్యై పఙ్కజం చాతిశోభనమ్ । హిమవాన్ వాహనం సింహం రత్నాని వివిధాని చ ॥
adadajjaladhistasyai paṅkajaṃ cātiśobhanam himavān vāhanaṃ siṃhaṃ ratnāni vividhāni ca
अर्थऔर हाथ के लिए एक अत्यंत शोभायमान कमल दिया। हिमवान् (हिमालय) ने वाहन के रूप में सिंह तथा अनेक प्रकार के रत्न दिए;
దదావశూన్యం సురయా పానపాత్రం ధనాధిపః । శేషశ్చ సర్వనాగేశో మహామణివిభూషితమ్ ॥
dadāvaśūnyaṃ surayā pānapātraṃ dhanādhipaḥ śeṣaśca sarvanāgeśo mahāmaṇivibhūṣitam
अर्थधनपति (कुबेर) ने मदिरा से सदा भरा रहने वाला पानपात्र दिया; और इस पृथ्वी को धारण करने वाले समस्त नागों के स्वामी शेष ने उन्हें,
నాగహారం దదౌ తస్యై ధత్తే యః పృథివీమిమామ్ । అన్యైరపి సురైర్దేవీ భూషణైరాయుధైస్తథా ॥
nāgahāraṃ dadau tasyai dhatte yaḥ pṛthivīmimām anyairapi surairdevī bhūṣaṇairāyudhaistathā
अर्थमहामणियों से विभूषित एक नागहार दिया। इस प्रकार इन तथा अन्य देवताओं द्वारा भी आभूषणों और आयुधों से सम्मानित होकर देवी,
సమ్మానితా ననాదోచ్చైః సాట్టహాసం ముహుర్ముహుః । తస్యా నాదేన ఘోరేణ కృత్స్నమాపూరితం నభః ॥
sammānitā nanādoccaiḥ sāṭṭahāsaṃ muhurmuhuḥ tasyā nādena ghoreṇa kṛtsnamāpūritaṃ nabhaḥ
अर्थबारंबार अट्टहास करती हुई ऊँचे स्वर में गरजीं। उनके भयंकर नाद से सम्पूर्ण आकाश भर गया,
అమాయతాతిమహతా ప్రతిశబ్దో మహానభూత్ । చుక్షుభుః సకలా లోకాః సముద్రాశ్చ చకమ్పిరే ॥
amāyatātimahatā pratiśabdo mahānabhūt cukṣubhuḥ sakalā lokāḥ samudrāśca cakampire
अर्थऔर एक अत्यंत विशाल प्रतिध्वनि उठी। समस्त लोक क्षुब्ध हो उठे और समुद्र काँप उठे;
చచాల వసుధా చేలుః సకలాశ్చ మహీధరాః । జయేతి దేవాశ్చ ముదా తామూచుః సింహవాహినీమ్ ॥
cacāla vasudhā celuḥ sakalāśca mahīdharāḥ jayeti devāśca mudā tāmūcuḥ siṃhavāhinīm
अर्थपृथ्वी डोल उठी और सब पर्वत हिल उठे। देवताओं ने हर्ष से सिंहवाहिनी देवी से 'जय हो' कहा।
తుష్టువుర్మునయశ్చైనాం భక్తినమ్రాత్మమూర్తయః । దృష్ట్వా సమస్తం సఙ్క్షుబ్ధం త్రైలోక్యమమరారయః ॥
tuṣṭuvurmunayaścaināṃ bhaktinamrātmamūrtayaḥ dṛṣṭvā samastaṃ saṅkṣubdhaṃ trailokyamamarārayaḥ
अर्थभक्ति से नम्र शरीर वाले मुनियों ने उनकी स्तुति की। समस्त त्रैलोक्य को क्षुब्ध देखकर देवद्रोही असुरों ने,
సన్నద్ధాఖిలసైన్యాస్తే సముత్తస్థురుదాయుధాః । ఆః కిమేతదితి క్రోధాదాభాష్య మహిషాసురః ॥
sannaddhākhilasainyāste samuttasthurudāyudhāḥ āḥ kimetaditi krodhādābhāṣya mahiṣāsuraḥ
अर्थअपनी समस्त सेनाओं को सुसज्जित कर, शस्त्र उठाए हुए एक साथ उठ खड़े हुए। 'अरे! यह क्या है?' — ऐसा क्रोध से कहकर महिषासुर,
అభ్యధావత తం శబ్దమశేషైరసురైర్వృతః । స దదర్శ తతో దేవీం వ్యాప్తలోకత్రయాం త్విషా ॥
abhyadhāvata taṃ śabdamaśeṣairasurairvṛtaḥ sa dadarśa tato devīṃ vyāptalokatrayāṃ tviṣā
अर्थसमस्त असुरों से घिरा हुआ उस शब्द की ओर दौड़ा। तब उसने उन देवी को देखा, जो अपनी कांति से तीनों लोकों में व्याप्त थीं,
పాదాక్రాన్త్యా నతభువం కిరీటోల్లిఖితామ్బరామ్ । క్షోభితాశేషపాతాలాం ధనుర్జ్యానిఃస్వనేన తామ్ ॥
pādākrāntyā natabhuvaṃ kirīṭollikhitāmbarām kṣobhitāśeṣapātālāṃ dhanurjyāniḥsvanena tām
अर्थजो अपने चरण के दबाव से भूमि को झुकाए हुए, मुकुट से आकाश को छूती हुई, धनुष की प्रत्यंचा के नाद से समस्त पाताल को क्षुब्ध करती हुई,
దిశో భుజసహస్రేణ సమన్తాద్వ్యాప్య సంస్థితామ్ । తతః ప్రవవృతే యుద్ధం తయా దేవ్యా సురద్విషామ్ ॥
diśo bhujasahasreṇa samantādvyāpya saṃsthitām tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayā devyā suradviṣām
अर्थऔर अपनी सहस्र भुजाओं से चारों ओर समस्त दिशाओं को व्याप्त कर खड़ी थीं। तब उस देवी और देवद्रोहियों में युद्ध आरम्भ हुआ,
శస్త్రాస్త్రైర్బహుధా ముక్తైరాదీపితదిగన్తరమ్ । మహిషాసురసేనానీశ్చిక్షురాఖ్యో మహాసురః ॥
śastrāstrairbahudhā muktairādīpitadigantaram mahiṣāsurasenānīścikṣurākhyo mahāsuraḥ
अर्थजिसमें बहुत प्रकार से छोड़े गए शस्त्रों-अस्त्रों से दिशाएँ प्रकाशित हो उठीं। महिषासुर की सेना का सेनापति चिक्षुर नामक महान् असुर,
యుయుధే చామరశ్చాన్యైశ్చతురఙ్గబలాన్వితః । రథానామయుతైః షడ్భిరుదగ్రాఖ్యో మహాసురః ॥
yuyudhe cāmaraścānyaiścaturaṅgabalānvitaḥ rathānāmayutaiḥ ṣaḍbhirudagrākhyo mahāsuraḥ
अर्थतथा चामर, चतुरंगिणी सेना से युक्त होकर, और अन्य असुर लड़ने लगे; साठ हज़ार रथों वाला उदग्र नामक महान् असुर,
అయుధ్యతాయుతానాం చ సహస్రేణ మహాహనుః । పఞ్చాశద్భిశ్చ నియుతైరసిలోమా మహాసురః ॥
ayudhyatāyutānāṃ ca sahasreṇa mahāhanuḥ pañcāśadbhiśca niyutairasilomā mahāsuraḥ
अर्थऔर एक करोड़ (रथों) वाला महाहनु लड़े; पचास करोड़ (रथों) वाला असिलोमा नामक महान् असुर,
అయుతానాం శతైః షడ్భిర్బాష్కలో యుయుధే రణే । గజవాజిసహస్రౌఘైరనేకైః పరివారితః ॥
ayutānāṃ śataiḥ ṣaḍbhirbāṣkalo yuyudhe raṇe gajavājisahasraughairanekaiḥ parivāritaḥ
अर्थऔर साठ लाख (रथों) वाला बाष्कल युद्ध में लड़े, जो अनेक सहस्र हाथियों व घोड़ों से घिरे हुए थे;
వృతో రథానాం కోట్యా చ యుద్ధే తస్మిన్నయుధ్యత । బిడాలాఖ్యోఽయుతానాం చ పఞ్చాశద్భిరథాయుతైః ॥
vṛto rathānāṃ koṭyā ca yuddhe tasminnayudhyata biḍālākhyo'yutānāṃ ca pañcāśadbhirathāyutaiḥ
अर्थऔर एक करोड़ रथों से घिरे हुए वे उस युद्ध में लड़े। बिडाल नामक असुर पाँच सौ करोड़ रथों से घिरा हुआ वहाँ युद्ध में लड़ा;
యుయుధే సంయుగే తత్ర రథానాం పరివారితః । అన్యే చ తత్రాయుతశో రథనాగహయైర్వృతాః ॥
yuyudhe saṃyuge tatra rathānāṃ parivāritaḥ anye ca tatrāyutaśo rathanāgahayairvṛtāḥ
अर्थऔर वहाँ अन्य असुर भी अयुतों (असंख्य) की संख्या में, रथों, हाथियों व घोड़ों से घिरे हुए,
యుయుధుః సంయుగే దేవ్యా సహ తత్ర మహాసురాః । కోటికోటిసహస్రైస్తు రథానాం దన్తినాం తథా ॥
yuyudhuḥ saṃyuge devyā saha tatra mahāsurāḥ koṭikoṭisahasraistu rathānāṃ dantināṃ tathā
अर्थउन महान् असुरों ने वहाँ युद्ध में देवी के साथ युद्ध किया। और कोटि-कोटि सहस्र रथों, हाथियों
హయానాం చ వృతో యుద్ధే తత్రాభూన్మహిషాసురః । తోమరైర్భిన్దిపాలైశ్చ శక్తిభిర్ముసలైస్తథా ॥
hayānāṃ ca vṛto yuddhe tatrābhūnmahiṣāsuraḥ tomarairbhindipālaiśca śaktibhirmusalaistathā
अर्थतथा घोड़ों से घिरा हुआ महिषासुर वहाँ युद्ध में था। तोमरों, भिन्दिपालों, शक्तियों और मूसलों से,
యుయుధుః సంయుగే దేవ్యా ఖడ్గైః పరశుపట్టిశైః । కేచిచ్చ చిక్షిపుః శక్తీః కేచిత్ పాశాంస్తథాపరే ॥
yuyudhuḥ saṃyuge devyā khaḍgaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ kecicca cikṣipuḥ śaktīḥ kecit pāśāṃstathāpare
अर्थउन्होंने देवी के साथ संग्राम में युद्ध किया, और खड्गों तथा परशु-पट्टिशों से भी। कुछ ने शक्तियाँ फेंकीं, और कुछ अन्य ने पाश,
దేవీం ఖడ్గప్రహారైస్తు తే తాం హన్తుం ప్రచక్రముః । సాపి దేవీ తతస్తాని శస్త్రాణ్యస్త్రాణి చణ్డికా ॥
devīṃ khaḍgaprahāraistu te tāṃ hantuṃ pracakramuḥ sāpi devī tatastāni śastrāṇyastrāṇi caṇḍikā
अर्थऔर वे देवी पर खड्ग-प्रहार करके उन्हें मारने में प्रवृत्त हुए। तब वह देवी चण्डिका अपने शस्त्रों-अस्त्रों की वर्षा करती हुई,
లీలయైవ ప్రచిచ్ఛేద నిజశస్త్రాస్త్రవర్షిణీ । అనాయస్తాననా దేవీ స్తూయమానా సురర్షిభిః ॥
līlayaiva praciccheda nijaśastrāstravarṣiṇī anāyastānanā devī stūyamānā surarṣibhiḥ
अर्थउनके शस्त्रों-अस्त्रों को मानो खेल-खेल में ही काट डालती रहीं। देवों और ऋषियों द्वारा स्तुति की जाती हुई, अनायास प्रसन्न मुख वाली देवी,
ముమోచాసురదేహేషు శస్త్రాణ్యస్త్రాణి చేశ్వరీ । సోఽపి క్రుద్ధో ధుతసటో దేవ్యా వాహనకేసరీ ॥
mumocāsuradeheṣu śastrāṇyastrāṇi ceśvarī so'pi kruddho dhutasaṭo devyā vāhanakesarī
अर्थईश्वरी ने असुरों के शरीरों पर शस्त्र-अस्त्र चलाए। और देवी का वाहन वह सिंह भी क्रोध से अयाल झटकता हुआ,
చచారాసురసైన్యేషు వనేష్వివ హుతాశనః । నిఃశ్వాసాన్ ముముచే యాంశ్చ యుధ్యమానా రణేఽమ్బికా ॥
cacārāsurasainyeṣu vaneṣviva hutāśanaḥ niḥśvāsān mumuce yāṃśca yudhyamānā raṇe'mbikā
अर्थअसुर-सेनाओं में वन में अग्नि के समान विचरने लगा। और युद्ध करती हुई अम्बिका ने जो निःश्वास छोड़े,
త ఏవ సద్యః సమ్భూతా గణాః శతసహస్రశః । యుయుధుస్తే పరశుభిర్భిన్దిపాలాసిపట్టిశైః ॥
ta eva sadyaḥ sambhūtā gaṇāḥ śatasahasraśaḥ yuyudhuste paraśubhirbhindipālāsipaṭṭiśaiḥ
अर्थवे ही निःश्वास तत्काल सैकड़ों-हज़ारों गणों में परिणत हो गए। उन्होंने परशुओं, भिन्दिपालों, खड्गों और पट्टिशों से युद्ध किया,
నాశయన్తోఽసురగణాన్ దేవీశక్త్యుపబృంహితాః । అవాదయన్త పటహాన్ గణాః శఙ్ఖాంస్తథాపరే ॥
nāśayanto'suragaṇān devīśaktyupabṛṃhitāḥ avādayanta paṭahān gaṇāḥ śaṅkhāṃstathāpare
अर्थदेवी की शक्ति से पुष्ट होकर वे असुर-गणों का नाश करने लगे। उन गणों में कुछ ने नगाड़े बजाए, कुछ ने शंख,
మృదఙ్గాంశ్చ తథైవాన్యే తస్మిన్ యుద్ధమహోత్సవే । తతో దేవీ త్రిశూలేన గదయా శక్తివృష్టిభిః ॥
mṛdaṅgāṃśca tathaivānye tasmin yuddhamahotsave tato devī triśūlena gadayā śaktivṛṣṭibhiḥ
अर्थऔर कुछ अन्य ने उस युद्ध-महोत्सव में मृदंग बजाए। तब देवी ने त्रिशूल, गदा और शक्तियों की वर्षा से,
ఖడ్గాదిభిశ్చ శతశో నిజఘాన మహాసురాన్ । పాతయామాస చైవాన్యాన్ ఘణ్టాస్వనవిమోహితాన్ ॥
khaḍgādibhiśca śataśo nijaghāna mahāsurān pātayāmāsa caivānyān ghaṇṭāsvanavimohitān
अर्थतथा खड्ग आदि से सैकड़ों महान् असुरों को मार डाला, और घण्टे के नाद से मोहित अन्य असुरों को धराशायी कर दिया;
అసురాన్ భువి పాశేన బద్ధ్వా చాన్యానకర్షయత్ । కేచిద్ ద్విధాకృతాస్తీక్ష్ణైః ఖడ్గపాతైస్తథాపరే ॥
asurān bhuvi pāśena baddhvā cānyānakarṣayat kecid dvidhākṛtāstīkṣṇaiḥ khaḍgapātaistathāpare
अर्थऔर कुछ अन्य असुरों को पाश से बाँधकर भूमि पर घसीट लिया। कुछ तीखे खड्ग-प्रहारों से दो टुकड़े कर दिए गए, और कुछ अन्य,
విపోథితా నిపాతేన గదయా భువి శేరతే । వేముశ్చ కేచిద్రుధిరం ముసలేన భృశం హతాః ॥
vipothitā nipātena gadayā bhuvi śerate vemuśca kecidrudhiraṃ musalena bhṛśaṃ hatāḥ
अर्थगदा के प्रहार से कुचलकर भूमि पर पड़ गए; और कुछ मूसल से अत्यंत आहत होकर रक्त वमन करने लगे।
కేచిన్నిపతితా భూమౌ భిన్నాః శూలేన వక్షసి । నిరన్తరాః శరౌఘేణ కృతాః కేచిద్రణాజిరే ॥
kecinnipatitā bhūmau bhinnāḥ śūlena vakṣasi nirantarāḥ śaraugheṇa kṛtāḥ kecidraṇājire
अर्थकुछ अन्य शूल से वक्षःस्थल में बिंधकर भूमि पर गिर पड़े; और कुछ रणभूमि में बाणों की झड़ी से छलनी कर दिए गए।
శ్యేనానుకారిణః ప్రాణాన్ ముముచుస్త్రిదశార్దనాః । కేషాఞ్చిద్ బాహవశ్ఛిన్నాశ్ఛిన్నగ్రీవాస్తథాపరే ॥
śyenānukāriṇaḥ prāṇān mumucustridaśārdanāḥ keṣāñcid bāhavaśchinnāśchinnagrīvāstathāpare
अर्थवे देवद्रोही श्येन (बाज) के समान प्राण त्यागने लगे। किन्हीं की भुजाएँ कट गईं, किन्हीं की गर्दनें,
శిరాంసి పేతురన్యేషామన్యే మధ్యే విదారితాః । విచ్ఛిన్నజఙ్ఘాస్త్వపరే పేతురుర్వ్యాం మహాసురాః ॥
śirāṃsi peturanyeṣāmanye madhye vidāritāḥ vicchinnajaṅghāstvapare petururvyāṃ mahāsurāḥ
अर्थकिन्हीं अन्य के सिर गिर पड़े, कुछ बीच से चीर दिए गए; और कुछ अन्य महान् असुर जंघाएँ कटकर पृथ्वी पर गिर पड़े।
ఏకబాహ్వక్షిచరణాః కేచిద్దేవ్యా ద్విధాకృతాః । ఛిన్నేఽపి చాన్యే శిరసి పతితాః పునరుత్థితాః ॥
ekabāhvakṣicaraṇāḥ keciddevyā dvidhākṛtāḥ chinne'pi cānye śirasi patitāḥ punarutthitāḥ
अर्थकुछ को देवी ने एक भुजा, एक नेत्र और एक चरण वाला रहने पर भी दो टुकड़े कर दिया; और कुछ अन्य सिर कटने पर भी गिरकर पुनः उठ खड़े हुए।
కబన్ధా యుయుధుర్దేవ్యా గృహీతపరమాయుధాః । ననృతుశ్చాపరే తత్ర యుద్ధే తూర్యలయాశ్రితాః ॥
kabandhā yuyudhurdevyā gṛhītaparamāyudhāḥ nanṛtuścāpare tatra yuddhe tūryalayāśritāḥ
अर्थश्रेष्ठ आयुध थामे कबन्ध (धड़) देवी से युद्ध करने लगे; और कुछ अन्य उस युद्ध में बाजों की लय के साथ नाचने लगे।
కబన్ధాశ్ఛిన్నశిరసః ఖడ్గశక్త్యృష్టిపాణయః । తిష్ఠ తిష్ఠేతి భాషన్తో దేవీమన్యే మహాసురాః ॥
kabandhāśchinnaśirasaḥ khaḍgaśaktyṛṣṭipāṇayaḥ tiṣṭha tiṣṭheti bhāṣanto devīmanye mahāsurāḥ
अर्थकटे सिर वाले कबन्ध, हाथों में खड्ग, शक्ति व ऋष्टि लिए, तथा अन्य महान् असुर देवी से 'ठहर, ठहर' कहते रहे।
పాతితై రథనాగాశ్వైరసురైశ్చ వసున్ధరా । అగమ్యా సాభవత్తత్ర యత్రాభూత్ స మహారణః ॥
pātitai rathanāgāśvairasuraiśca vasundharā agamyā sābhavattatra yatrābhūt sa mahāraṇaḥ
अर्थगिरे हुए रथों, हाथियों, घोड़ों और असुरों से वह भूमि, जहाँ वह महायुद्ध हुआ, अगम्य हो गई।
శోణితౌఘా మహానద్యః సద్యస్తత్ర ప్రసుస్రువుః । మధ్యే చాసురసైన్యస్య వారణాసురవాజినామ్ ॥
śoṇitaughā mahānadyaḥ sadyastatra prasusruvuḥ madhye cāsurasainyasya vāraṇāsuravājinām
अर्थवहाँ तत्काल रक्त की धाराओं की महानदियाँ बह निकलीं, असुर-सेना तथा हाथियों, असुरों व घोड़ों के बीच।
క్షణేన తన్మహాసైన్యమసురాణాం తథామ్బికా । నిన్యే క్షయం యథా వహ్నిస్తృణదారుమహాచయమ్ ॥
kṣaṇena tanmahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā ninye kṣayaṃ yathā vahnistṛṇadārumahācayam
अर्थक्षण भर में अम्बिका ने असुरों की उस महासेना को वैसे ही नष्ट कर दिया जैसे अग्नि तृण और काठ के विशाल ढेर को।
స చ సింహో మహానాదముత్సృజన్ ధుతకేసరః । శరీరేభ్యోఽమరారీణామసూనివ విచిన్వతి ॥
sa ca siṃho mahānādamutsṛjan dhutakesaraḥ śarīrebhyo'marārīṇāmasūniva vicinvati
अर्थऔर वह सिंह अयाल झटकता तथा महानाद करता हुआ ऐसे विचरने लगा मानो देवद्रोहियों के शरीरों से प्राणों को ढूँढ़-ढूँढ़कर निकाल रहा हो।
దేవ్యా గణైశ్చ తైస్తత్ర కృతం యుద్ధం తథాసురైః । యథైషాం తుతుషుర్దేవాః పుష్పవృష్టిముచో దివి ॥
devyā gaṇaiśca taistatra kṛtaṃ yuddhaṃ tathāsuraiḥ yathaiṣāṃ tutuṣurdevāḥ puṣpavṛṣṭimuco divi
अर्थदेवी के गणों और असुरों द्वारा वहाँ ऐसा युद्ध किया गया कि आकाश से पुष्पवृष्टि करते हुए देवता उन पर अत्यंत प्रसन्न हुए।