શ્રી શિક્ષાષ્ટકમ્
श्री शिक्षाष्टकम् in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
શ્રી શિક્ષાષ્ટકમ્ ('આઠ ઉપદેશ શ્લોકો') શ્રી ચૈતન્ય મહાપ્રભુએ રચેલી એકમાત્ર લિખિત કૃતિ છે, જે કૃષ્ણદાસ કવિરાજના ચૈતન્ય-ચરિતામૃતમાં સચવાયેલી છે. આઠ તેજોમય શ્લોકોમાં તે કૃષ્ણના નામના સંકીર્તનની મહિમા ગાય છે, નામ-કીર્તન માટેની નમ્ર ભાવના શીખવે છે, જન્મોજન્મ અહૈતુકી ભક્તિની પ્રાર્થના કરે છે અને ગોવિંદ-વિરહના પ્રેમ-શિખરે પહોંચે છે. તે હરિનામ અને ભગવત્પ્રેમના માર્ગ પર ગૌડીય વૈષ્ણવ શિક્ષાનું હૃદય છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Chaitanya Charitamrita (Antya-lila 20), by Krishnadasa Kaviraja Goswami · Sri Chaitanya Mahaprabhu · 16th century CE
Sri Chaitanya Mahaprabhu, revered by Gaudiya Vaishnavas as the combined form of Radha and Krishna, left almost nothing in writing — except these eight verses, the Shikshashtakam. Composed in Sanskrit and treasured in Krishnadasa Kaviraja's Chaitanya Charitamrita, they move from the triumphant glorification of the holy name, through the humble mood required to chant it and the prayer for causeless devotion, to the soaring anguish of separation from Govinda. Together they form Sri Chaitanya's complete and final teaching on the path of harinama-sankirtana and the attainment of pure love of God.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
It is said that in His final years at Jagannatha Puri, Sri Chaitanya Mahaprabhu became wholly absorbed in the ecstatic moods of these verses — especially the separation of the seventh and eighth — weeping rivers of tears and experiencing the love of Sri Radha for Krishna, showing that the Shikshashtakam is not mere poetry but a doorway into the highest divine love.
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
ચેતોદર્પણમાર્જનં ભવમહાદાવાગ્નિનિર્વાપણં શ્રેયઃકૈરવચન્દ્રિકાવિતરણં વિદ્યાવધૂજીવનમ્ । આનન્દામ્બુધિવર્ધનં પ્રતિપદં પૂર્ણામૃતાસ્વાદનં સર્વાત્મસ્નપનં પરં વિજયતે શ્રીકૃષ્ણસઙ્કીર્તનમ્ ॥ ૧॥
ceto-darpaṇa-mārjanaṁ bhava-mahā-dāvāgni-nirvāpaṇaṁ śreyaḥ-kairava-candrikā-vitaraṇaṁ vidyā-vadhū-jīvanam | ānandāmbudhi-vardhanaṁ prati-padaṁ pūrṇāmṛtāsvādanaṁ sarvātma-snapanaṁ paraṁ vijayate śrī-kṛṣṇa-saṅkīrtanam || 1||
અર્થ:श्रीकृष्ण-सङ्कीर्तन की जय हो, जो चित्तरूपी दर्पण को स्वच्छ करता है, संसाररूपी महादावानल को बुझाता है, कल्याणरूपी कुमुदिनी पर चन्द्रिका बरसाता है, विद्यारूपी वधू का जीवन है, आनन्द के समुद्र को बढ़ाता है, पद-पद पर पूर्ण अमृत का आस्वादन कराता है और सम्पूर्ण आत्मा को स्नात (पवित्र) कर देता है।
નામ્નામકારિ બહુધા નિજસર્વશક્તિસ્ તત્રાર્પિતા નિયમિતઃ સ્મરણે ન કાલઃ । એતાદૃશી તવ કૃપા ભગવન્મમાપિ દુર્દૈવમીદૃશમિહાજનિ નાનુરાગઃ ॥ ૨॥
nāmnām akāri bahudhā nija-sarva-śaktis tatrārpitā niyamitaḥ smaraṇe na kālaḥ | etādṛśī tava kṛpā bhagavan mamāpi durdaivam īdṛśam ihājani nānurāgaḥ || 2||
અર્થ:हे भगवन्! आपके नामों में आपने अपनी समस्त शक्तियाँ निहित कर दी हैं, और उनके स्मरण के लिए कोई काल-नियम नहीं है। ऐसी आपकी कृपा है — फिर भी मेरा ऐसा दुर्भाग्य है कि उस नाम में मेरा तनिक भी अनुराग नहीं है।
તૃણાદપિ સુનીચેન તરોરપિ સહિષ્ણુના । અમાનિના માનદેન કીર્તનીયઃ સદા હરિઃ ॥ ૩॥
tṛṇād api sunīcena taror api sahiṣṇunā | amāninā mānadena kīrtanīyaḥ sadā hariḥ || 3||
અર્થ:तृण से भी अधिक नीच (विनम्र) होकर, वृक्ष से भी अधिक सहनशील होकर, स्वयं मान की इच्छा न रखते हुए और दूसरों को मान देते हुए — सदा भगवान् हरि का कीर्तन करना चाहिए।
ન ધનં ન જનં ન સુન્દરીં કવિતાં વા જગદીશ કામયે । મમ જન્મનિ જન્મનીશ્વરે ભવતાદ્ ભક્તિરહૈતુકી ત્વયિ ॥ ૪॥
na dhanaṁ na janaṁ na sundarīṁ kavitāṁ vā jagad-īśa kāmaye | mama janmani janmanīśvare bhavatād bhaktir ahaitukī tvayi || 4||
અર્થ:हे जगदीश! मैं न धन चाहता हूँ, न जन (अनुयायी), न सुन्दरी, न काव्य की कामना करता हूँ। बस जन्म-जन्म में आपमें मेरी अहैतुकी (निष्काम) भक्ति बनी रहे।
અયિ નન્દતનુજ કિઙ્કરં પતિતં માં વિષમે ભવામ્બુધૌ । કૃપયા તવ પાદપઙ્કજ-સ્થિતધૂલીસદૃશં વિચિન્તય ॥ ૫॥
ayi nanda-tanuja kiṅkaraṁ patitaṁ māṁ viṣame bhavāmbudhau | kṛpayā tava pāda-paṅkaja-sthita-dhūlī-sadṛśaṁ vicintaya || 5||
અર્થ:हे नन्दनन्दन! मैं आपका (नित्य) किङ्कर हूँ, किन्तु इस भयंकर भवसागर में गिर पड़ा हूँ। कृपया मुझे अपने चरणकमलों की धूलि-कण के समान (अपना) मान लीजिए।
નયનં ગલદશ્રુધારયા વદનં ગદ્ગદરુદ્ધયા ગિરા । પુલકૈર્નિચિતં વપુઃ કદા તવ નામગ્રહણે ભવિષ્યતિ ॥ ૬॥
nayanaṁ galad-aśru-dhārayā vadanaṁ gadgada-ruddhayā girā | pulakair nicitaṁ vapuḥ kadā tava nāma-grahaṇe bhaviṣyati || 6||
અર્થ:हे प्रभो! कब मेरे नेत्र अश्रुधारा से युक्त होंगे, वाणी गद्गद होकर रुक जाएगी, और आपका नाम लेते समय मेरा शरीर रोमांच से पुलकित हो उठेगा?
યુગાયિતં નિમેષેણ ચક્ષુષા પ્રાવૃષાયિતમ્ । શૂન્યાયિતં જગત્સર્વં ગોવિન્દવિરહેણ મે ॥ ૭॥
yugāyitaṁ nimeṣeṇa cakṣuṣā prāvṛṣāyitam | śūnyāyitaṁ jagat sarvaṁ govinda-viraheṇa me || 7||
અર્થ:हे गोविन्द! आपके विरह में एक क्षण एक युग के समान बीतता है, नेत्रों से वर्षा-धारा-सी अश्रु बहते हैं, और सारा जगत् मुझे शून्य प्रतीत होता है।
આશ્લિષ્ય વા પાદરતાં પિનષ્ટુ મામ્ અદર્શનાન્મર્મહતાં કરોતુ વા । યથા તથા વા વિદધાતુ લમ્પટો મત્પ્રાણનાથસ્તુ સ એવ નાપરઃ ॥ ૮॥
āśliṣya vā pāda-ratāṁ pinaṣṭu mām adarśanān marma-hatāṁ karotu vā | yathā tathā vā vidadhātu lampaṭo mat-prāṇa-nāthas tu sa eva nāparaḥ || 8||
અર્થ:चाहे कृष्ण अपने चरणों में अनुरक्त इस दासी को आलिंगन करें, या अदर्शन देकर मेरा मर्म आहत करें, या जैसा चाहें वैसा करें — वे ही (लम्पट होकर भी) मेरे प्राणनाथ हैं, अन्य कोई नहीं।
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
श्री शिक्षाष्टकम् પાઠના લાભ
Reveals the supreme glory and purifying power of chanting Krishna's holy names (sankirtana)
Teaches the essential humility (trinad api sunichena) in which the holy name should be chanted
Inspires the prayer for causeless, selfless devotion (ahaituki bhakti) birth after birth
Cleanses the heart, extinguishes material suffering and floods the soul with bliss
Cultivates the deepest mood of loving separation (viraha) and longing for Govinda
Considered the crest-jewel of Gaudiya Vaishnava teaching, summarising the entire path of bhakti in eight verses
Regular recitation deepens taste for the Hare Krishna maha-mantra and pure love of God
श्री शिक्षाष्टकम् જપ વિધિ
Recite the eight verses slowly and attentively, reflecting on each instruction — the glory of the name, the humble mood, the prayer for pure devotion, and the longing of separation. Many devotees chant the Shikshashtakam before performing japa or kirtan of the Hare Krishna maha-mantra, taking these verses as Sri Chaitanya's own guidance for chanting. It can be sung or spoken; sincere, prayerful attention matters far more than speed or count.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ श्री शिक्षाष्टकम् શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ