श्रीगुरुपादुका स्तोत्रम्
अन्य नाम / खोज: guru paduka stotram · sri guru paduka stotram · anantasamsara samudra tara · guru paduka stotra · gurupadukastotram
अपनी भाषा/लिपि में पढ़ें
✦ अर्थ
'अनन्तसंसारसमुद्रतार' से आरम्भ होने वाला गुरु पादुका स्तोत्र आदि शंकराचार्य द्वारा रचित नौ श्लोकों का तेजस्वी स्तोत्र है, जो गुरु की पादुकाओं की वन्दना करता है। प्रत्येक श्लोक 'नमो नमः श्रीगुरुपादुकाभ्याम्' से समाप्त होकर गुरु की पादुकाओं को संसार-सागर की नौका, दुर्भाग्य एवं अज्ञान के नाशक, तथा वैराग्य, भक्ति, बोध और मोक्ष के दाता के रूप में प्रशंसित करता है। यह गुरु-भक्ति की सर्वाधिक प्रिय अभिव्यक्तियों में से एक है, जो विशेषतः गुरु पूर्णिमा और गुरुवार को गाया जाता है।
उत्पत्ति और कथा
Composed by Adi Shankaracharya; preserved in the Advaita and stotra tradition · Adi Shankaracharya (8th century CE) · 8th century CE
परम्परा के अनुसार, युवा शंकर एक गुरु की खोज में नर्मदा के तट पर पहुँचे और गौडपाद के शिष्य गोविन्द भगवत्पाद की गुफा पाई। अपने गुरु की पादुकाओं (खड़ाऊँ) को देखकर उनका हृदय उमड़ पड़ा और उन्होंने उनकी स्तुति में यह स्तोत्र उच्चारित किया। नौ झरते हुए श्लोकों में वे गुरु की पादुकाओं को अनन्त संसार-सागर पार कराने वाली नौका, पाप के अन्धकार को मिटाने वाले सूर्य, काम-सर्पों का नाश करने वाले गरुड़, तथा विवेक, वैराग्य, बोध एवं शीघ्र मोक्ष के दाता रूप में महिमामण्डित करते हैं — जो इसे अद्वैत परम्परा में गुरु-भक्ति का सर्वोच्च स्तोत्र बनाता है।
✦ शास्त्रों में वर्णित
तीसरा श्लोक गुरु की कृपा की शक्ति को सजीव शब्दों में घोषित करता है — कि जो पादुकाओं को प्रणाम करते हैं, अति दरिद्र भी शीघ्र श्री के स्वामी बन जाते हैं, और मूक भी बृहस्पति-सी वाणी पा लेते हैं। शंकर परम्परा के भक्त बताते हैं कि गुरु की पादुकाओं में सच्चे समर्पण ने मन्दबुद्धियों को भी प्रकाशित आचार्य बना दिया — जो इस स्तोत्र के इस वचन का जीवन्त प्रमाण है कि पादुकाएँ 'बोध प्रदान करती हैं और शीघ्र मोक्ष देती हैं'।
सम्पूर्ण पाठ अर्थ सहित
किसी भी पंक्ति या ▶ बटन पर टैप कर सुनें
अनन्तसंसारसमुद्रतार-नौकायिताभ्यां गुरुभक्तिदाभ्याम्। वैराग्यसाम्राज्यदपूजनाभ्यां नमो नमः श्रीगुरुपादुकाभ्याम्॥१॥
Ananta-samsaara-samudra-taara-naukaayitaabhyaam Guru-bhakti-daabhyaam Vairaagya-saamraajyada-poojanaabhyaam Namo Namah Shree-guru-paadukaabhyaam (1)
अर्थ:श्रीगुरु की पादुकाओं को बार-बार नमस्कार — जो अनन्त संसार-सागर को पार कराने के लिए नौका के समान हैं, जो गुरु-भक्ति प्रदान करती हैं, और जिनका पूजन वैराग्य के साम्राज्य को प्रदान करता है॥
कवित्ववाराशिनिशाकराभ्यां दौर्भाग्यदावाम्बुदमालिकाभ्याम्। दूरीकृतानम्रविपत्तिताभ्यां नमो नमः श्रीगुरुपादुकाभ्याम्॥२॥
Kavitva-vaaraashi-nishaakaraabhyaam Daurbhaagya-daavaambuda-maalikaabhyaam Dooreekrita-anamra-vipattitaabhyaam Namo Namah Shree-guru-paadukaabhyaam (2)
अर्थ:गुरु की पादुकाओं को नमस्कार — जो कवित्व के सागर में ज्वार उठाने वाले चन्द्रमा के समान हैं, जो दुर्भाग्य रूपी दावानल को बुझाने वाली मेघमाला हैं, और जो नमन करने वालों की विपत्तियों को दूर कर देती हैं॥
नता ययोः श्रीपतितां समीयुः कदाचिदप्याशु दरिद्रवर्याः। मूकाश्च वाचस्पतितां हि ताभ्यां नमो नमः श्रीगुरुपादुकाभ्याम्॥३॥
Nataa Yayoh Shree-patitaam Sameeyuh Kadaachid-apy-aashu Daridra-varyaah Mookaash-cha Vaachaspatitaam Hi Taabhyaam Namo Namah Shree-guru-paadukaabhyaam (3)
अर्थ:पादुकाओं को नमस्कार — जिन्हें प्रणाम करने से अति दरिद्र भी शीघ्र श्रीसम्पन्न (लक्ष्मीपति) हो जाते हैं, और मूक भी बृहस्पति-सी वाणी (वाक्पटुता) पा लेते हैं॥
नालीकनीकाशपदाहृताभ्यां नानाविमोहादिनिवारिकाभ्याम्। नमज्जनाभीष्टततिप्रदाभ्यां नमो नमः श्रीगुरुपादुकाभ्याम्॥४॥
Naaleeka-neekaasha-pada-aahritaabhyaam Naanaa-vimoha-aadi-nivaarikaabhyaam Namaj-jana-abheeshta-tati-pradaabhyaam Namo Namah Shree-guru-paadukaabhyaam (4)
अर्थ:पादुकाओं को नमस्कार — जो कमल-सी मनोहर होकर हृदय को आकर्षित करती हैं, जो नाना मोह आदि का निवारण करती हैं, और जो नमन करने वालों की समस्त अभिलाषाओं को पूर्ण करती हैं॥
नृपालिमौलिव्रजरत्नकान्ति-सरिद्विराजज्झषकन्यकाभ्याम्। नृपत्वदाभ्यां नतलोकपङ्क्तेः नमो नमः श्रीगुरुपादुकाभ्याम्॥५॥
Nripaali-mauli-vraja-ratna-kaanti-sarid-viraajaj-jhasha-kanyakaabhyaam Nripatva-daabhyaam Nata-loka-pankteh Namo Namah Shree-guru-paadukaabhyaam (5)
अर्थ:पादुकाओं को नमस्कार — जो नमन करते राजाओं के रत्नजटित मुकुटों की कान्ति से प्रकाशित नदी की मीनकन्या-सी शोभायमान हैं, और जो नतजनों की पंक्ति को राज्य प्रदान करती हैं॥
पापान्धकारार्कपरम्पराभ्यां तापत्रयाहीन्द्रखगेश्वराभ्याम्। जाड्याब्धिसंशोषणवाडवाभ्यां नमो नमः श्रीगुरुपादुकाभ्याम्॥६॥
Paapaandhakaara-arka-paramparaabhyaam Taapa-traya-aaheendra-khageshvaraabhyaam Jaadya-abdhi-samshoshana-vaadavaabhyaam Namo Namah Shree-guru-paadukaabhyaam (6)
अर्थ:पादुकाओं को नमस्कार — जो पाप के अन्धकार को मिटाने वाली सूर्य-परम्परा हैं, जो त्रिविध तापों रूपी सर्पराज के लिए गरुड़ के समान हैं, और जो जड़ता रूपी सागर को सुखाने वाली वडवाग्नि हैं॥
शमादिषट्कप्रदवैभवाभ्यां समाधिदानव्रतदीक्षिताभ्याम्। रमाधवाङ्घ्रिस्थिरभक्तिदाभ्यां नमो नमः श्रीगुरुपादुकाभ्याम्॥७॥
Shamaadi-shatka-prada-vaibhavaabhyaam Samaadhi-daana-vrata-deekshitaabhyaam Ramaadhava-anghri-sthira-bhakti-daabhyaam Namo Namah Shree-guru-paadukaabhyaam (7)
अर्थ:पादुकाओं को नमस्कार — जिनका वैभव शम आदि षट्क गुणों को प्रदान करता है, जो समाधि-दान के व्रत में दीक्षित हैं, और जो श्रीहरि के चरणों में दृढ़ भक्ति प्रदान करती हैं॥
स्वार्चापराणामखिलेष्टदाभ्यां स्वाहासहायाक्षधुरन्धराभ्याम्। स्वान्ताच्छभावप्रदपूजनाभ्यां नमो नमः श्रीगुरुपादुकाभ्याम्॥८॥
Svaarchaa-paraanaam Akhila-ishta-daabhyaam Svaahaa-sahaaya-aksha-dhurandharaabhyaam Svaanta-achchha-bhaava-prada-poojanaabhyaam Namo Namah Shree-guru-paadukaabhyaam (8)
अर्थ:पादुकाओं को नमस्कार — जो अपने पूजन में रत भक्तों को समस्त इष्ट प्रदान करती हैं, जो (यज्ञादि के) सहारे विश्व का भार धारण करती हैं, और जिनका पूजन हृदय को निर्मल एवं शान्त भाव प्रदान करता है॥
कामादिसर्पव्रजगारुडाभ्यां विवेकवैराग्यनिधिप्रदाभ्याम्। बोधप्रदाभ्यां दृतमोक्षदाभ्यां नमो नमः श्रीगुरुपादुकाभ्याम्॥९॥
Kaamaadi-sarpa-vraja-gaarudaabhyaam Viveka-vairaagya-nidhi-pradaabhyaam Bodha-pradaabhyaam Drita-moksha-daabhyaam Namo Namah Shree-guru-paadukaabhyaam (9)
अर्थ:पादुकाओं को नमस्कार — जो काम आदि सर्पसमूह के लिए गरुड़ के समान हैं, जो विवेक और वैराग्य का निधि प्रदान करती हैं, जो बोध प्रदान करती हैं और शीघ्र मोक्ष देती हैं॥
शब्द-दर-शब्द अर्थ
उच्चारण सुनने के लिए किसी भी शब्द पर क्लिक करें
श्रीगुरुपादुका स्तोत्रम् पाठ के लाभ
गुरु-भक्ति — आध्यात्मिक गुरु के प्रति भक्ति एवं समर्पण को गहन करता है
भक्त को संसार-सागर पार कराकर मोक्ष की ओर ले जाता है
दुर्भाग्य, त्रिविध तापों (ताप-त्रय) एवं पाप के अन्धकार का नाश करता है
विवेक, वैराग्य एवं षट्क गुणों को प्रदान करता है
मूक को वाणी एवं दरिद्र को सम्पन्नता प्रदान करता है, ऐसा कहा गया है (तीसरे श्लोक अनुसार)
आध्यात्मिक बोध एवं भगवान में दृढ़ भक्ति को जगाता है
विशेषतः गुरु पूर्णिमा एवं गुरुवार, गुरु के दिन, शुभ है
श्रीगुरुपादुका स्तोत्रम् जप विधि
पूर्व दिशा की ओर अथवा अपने गुरु की प्रतिमा या पादुकाओं (खड़ाऊँ) के सम्मुख बैठें। स्नान के पश्चात् दीप जलाएँ और गुरु के चरणों या पादुकाओं पर पुष्प अर्पित करें। नौ श्लोकों का हार्दिक भक्ति से पाठ करें, प्रत्येक का अर्थ मन में रखते हुए, और प्रत्येक श्लोक के अन्त में 'नमो नमः श्रीगुरुपादुकाभ्याम्' की टेक गुँजाएँ। नित्य पाठ, और विशेषकर गुरु पूर्णिमा एवं गुरुवार को, गुरु के साथ बन्धन एवं कृपा के प्रवाह को गहन करता है।