मन्यु सूक्तम्
अन्य नाम / खोज: manyu suktam · manyu sooktam · manyu sukta · yaste manyo vidhad vajra sayaka · rigveda manyu suktam
अपनी भाषा/लिपि में पढ़ें
✦ अर्थ
मन्यु सूक्तम् ऋग्वेद के दशम मण्डल के सूक्त 83 एवं 84 का संग्रह है — चौदह मन्त्र, जिन्हें ऋषि मन्यु तापस ने मन्यु देवता को प्रकट किया, जो धर्ममय तेज, दिव्य क्रोध एवं अप्रतिहत आन्तरिक शक्ति का स्वरूप है। यह मन्यु को इन्द्र, वरुण, अग्नि एवं समस्त देवों से अभिन्न बताता है, तथा बल, साहस, शत्रुओं पर विजय एवं प्रत्येक बाधा को पार करने की ऊर्जा की प्रार्थना करता है। शौर्य एवं आन्तरिक-बाह्य शत्रुओं की विजय हेतु इसका पाठ किया जाता है, और विभिन्न परम्पराओं में यह शक्ति, शिव, नृसिंह एवं हनुमान से सम्बद्ध है।
उत्पत्ति और कथा
Rig Veda, Mandala 10, Suktas 83-84 · Rishi Manyu Tapasa (Vedic seer) · Vedic period (c. 1500-1000 BCE)
The Manyu Suktam is found as the 83rd and 84th hymns of the tenth Mandala of the Rig Veda, revealed by the rishi Manyu Tapasa with Manyu as the deity. Manyu is the personification of fierce ardour and divine wrath — not blind rage, but the righteous, controlled intensity of power that destroys obstacles and evil. The hymn boldly equates Manyu with Indra, Varuna, Agni and all the gods, and the seeker prays to wield this inner fire as an ally in the battle of life. Across traditions it has been recited as an invocation of overwhelming protective power, associated variously with Shakti, Shiva, Narasimha and Hanuman.
✦ शास्त्रों में वर्णित
Manyu Suktam is traditionally held to be a 'shakti' hymn of such force that its sincere recitation strengthens ritual acts (karmas), grants victory and dissolves fear in the hearts of one's adversaries — the closing mantra itself declares that defeated enemies, gripped by fear, will slink away utterly vanquished. Vedic tradition recommends it for those who must face powerful opposition, for it is said to clothe the chanter in the very might of Indra.
सम्पूर्ण पाठ अर्थ सहित
किसी भी पंक्ति या ▶ बटन पर टैप कर सुनें
यस्ते मन्योऽविधद्वज्र सायक सह ओजः पुष्यति विश्वमानुषक्। साह्याम दासमार्यं त्वया युजा सहस्कृतेन सहसा सहस्वता॥
yaste manyo'vidhadvajra sāyaka saha ojaḥ puṣyati viśvamānuṣak; sāhyāma dāsamāryaṃ tvayā yujā sahaskṛtena sahasā sahasvatā.
अर्थ:हे मन्यु (दिव्य तेज/क्रोध), वज्र एवं बाण धारण करने वाले, जो तुम्हारी उपासना करता है वह समस्त मनुष्यों से अधिक बल एवं ओज प्राप्त करता है। तुम्हारे सहयोग एवं अपराजेय, प्रचुर शक्ति से हम दास (शत्रु) एवं आर्य (प्रतिद्वन्द्वी) दोनों पर विजय पाएँ।
मन्युरिन्द्रो मन्युरेवास देवो मन्युर्होता वरुणो जातवेदाः। मन्युं विश ईळते मानुषीर्याः पाहि नो मन्यो तपसा सजोषाः॥
manyurindro manyurevāsa devo manyurhotā varuṇo jātavedāḥ; manyuṃ viśa īḷate mānuṣīryāḥ pāhi no manyo tapasā sajoṣāḥ.
अर्थ:मन्यु ही इन्द्र है, मन्यु ही प्रत्येक देव है; मन्यु ही होता, वरुण एवं जातवेदा (अग्नि) है। मनुष्यों की प्रजाएँ मन्यु की स्तुति करती हैं — हे मन्यु, प्रसन्न होकर अपने तप सहित हमारी रक्षा करो।
अभीहि मन्यो तवसस्तवीयान्तपसा युजा वि जहि शत्रून्। अमित्रहा वृत्रहा दस्युहा च विश्वा वसून्या भरा त्वं नः॥
abhīhi manyo tavasastavīyāntapasā yujā vi jahi śatrūn; amitrahā vṛtrahā dasyuhā ca viśvā vasūnyā bharā tvaṃ naḥ.
अर्थ:हे मन्यु, बलवानों से भी अधिक बलवान, आगे बढ़ो; तप के सहयोग से शत्रुओं का नाश करो। शत्रुघ्न, वृत्रघ्न एवं दस्युघ्न, हमारे लिए समस्त धन एवं ऐश्वर्य लाओ।
त्वं हि मन्यो अभिभूत्योजाः स्वयम्भूर्भामो अभिमातिषाहः। विश्वचर्षणिः सहुरिः सहावानस्मास्वोजः पृतनासु धेहि॥
tvaṃ hi manyo abhibhūtyojāḥ svayambhūrbhāmo abhimātiṣāhaḥ; viśvacarṣaṇiḥ sahuriḥ sahāvānasmāsvojaḥ pṛtanāsu dhehi.
अर्थ:हे मन्यु, तुम अभिभूत करने वाले ओजस्वी, स्वयम्भू, क्रोधमय एवं शत्रुओं को परास्त करने वाले हो; विश्वद्रष्टा, विजयी एवं बलशाली — युद्धों में हमें ओज प्रदान करो।
अभागः सन्नप परेतो अस्मि तव क्रत्वा तविषस्य प्रचेतः। तं त्वा मन्यो अक्रतुर्जिहीळाहं स्वा तनूर्बलदेयाय मेहि॥
abhāgaḥ sannapa pareto asmi tava kratvā taviṣasya pracetaḥ; taṃ tvā manyo akraturjihīḷāhaṃ svā tanūrbaladeyāya mehi.
अर्थ:मैं वंचित एवं परित्यक्त था; हे प्रज्ञावान् बलवान्, तुम्हारी इच्छा से वैसा न हो। हे मन्यु, यद्यपि बुद्धिहीनता से मैंने तुम्हें कुपित किया, तथापि अपने इस भक्त को बल देने आओ।
अयं ते अस्म्युप मेह्यर्वाङ्प्रतीचीनः सहुरे विश्वधायः। मन्यो वज्रिन्नभि मामा ववृत्स्व हनाव दस्यूँरुत बोध्यापेः॥
ayaṃ te asmyupa mehyarvāṅpratīcīnaḥ sahure viśvadhāyaḥ; manyo vajrinnabhi māmā vavṛtsva hanāva dasyūm̐ruta bodhyāpeḥ.
अर्थ:यह मैं तुम्हारे लिए हूँ; मेरी ओर अभिमुख होकर आओ, हे विजयी सर्वधारक। हे वज्रधारी मन्यु, मेरी ओर लौटो; हम मिलकर दस्युओं का नाश करें; अपने मित्र को स्मरण करो।
अभि प्रेहि दक्षिणतो भवा मेऽधा वृत्राणि जङ्घनाव भूरि। जुहोमि ते धरुणं मध्वो अग्रमुभा उपांशु प्रथमा पिबाव॥
abhi prehi dakṣiṇato bhavā me'dhā vṛtrāṇi jaṅghanāva bhūri; juhomi te dharuṇaṃ madhvo agramubhā upāṃśu prathamā pibāva.
अर्थ:आगे बढ़ो, मेरे दाहिनी ओर रहो, फिर हम मिलकर अनेक शत्रुओं का संहार करें। मैं तुम्हें श्रेष्ठ, पोषक मधु (सोम) अर्पित करता हूँ; हम दोनों पहले मौन रहकर उसे पिएँ।
त्वया मन्यो सरथमारुजन्तो हर्षमाणासो धृषिता मरुत्वः। तिग्मेषव आयुधा संशिशाना अभि प्र यन्तु नरो अग्निरूपाः॥
tvayā manyo sarathamārujanto harṣamāṇāso dhṛṣitā marutvaḥ; tigmeṣava āyudhā saṃśiśānā abhi pra yantu naro agnirūpāḥ.
अर्थ:हे मन्यु, तुम्हारे साथ एक ही रथ पर आरूढ़, हर्षित, साहसी एवं मरुद्गणों से युक्त वीर — तीक्ष्ण बाणों एवं तीक्ष्ण किए शस्त्रों से, अग्निरूप होकर — आगे बढ़ें।
अग्निरिव मन्यो त्विषितः सहस्व सेनानीर्नः सहुरे हूत एधि। हत्वाय शत्रून्वि भजस्व वेद ओजो मिमानो वि मृधो नुदस्व॥
agniriva manyo tviṣitaḥ sahasva senānīrnaḥ sahure hūta edhi; hatvāya śatrūnvi bhajasva veda ojo mimāno vi mṛdho nudasva.
अर्थ:हे मन्यु, अग्नि के समान प्रज्वलित होकर विजयी बनो; आहूत होकर, हे विजेता, हमारे सेनापति बनो। शत्रुओं का वध कर उनका धन वितरित करो; अपना बल मापते हुए निन्दकों को दूर भगाओ।
सहस्व मन्यो अभिमातिमस्मे रुजन्मृणन्प्रमृणन्प्रेहि शत्रून्। उग्रं ते पाजो नन्वा रुरुध्रे वशी वशं नयस एकज त्वम्॥
sahasva manyo abhimātimasme rujanmṛṇanpramṛṇanprehi śatrūn; ugraṃ te pājo nanvā rurudhre vaśī vaśaṃ nayasa ekaja tvam.
अर्थ:हे मन्यु, हमारे शत्रुओं पर विजय पाओ; उन्हें कुचलते, पीसते एवं नष्ट करते हुए शत्रुओं पर आक्रमण करो। तुम्हारे उग्र तेज को किसी ने नहीं रोका; तुम, एकज (अकेले उत्पन्न), उन्हें वश में करते हो।
एको बहूनामसि मन्यवीळितो विशंविशं युधये सं शिशाधि। अकृत्तरुक्त्वया युजा वयं द्युमन्तं घोषं विजयाय कृण्महे॥
eko bahūnāmasi manyavīḷito viśaṃviśaṃ yudhaye saṃ śiśādhi; akṛttaruktvayā yujā vayaṃ dyumantaṃ ghoṣaṃ vijayāya kṛṇmahe.
अर्थ:तुम अकेले ही अनेकों के स्वामी हो; प्रत्येक कुल को युद्ध के लिए प्रेरित करते हुए, तुम्हारे निर्दोष सहयोग से हम विजय के लिए गर्जना करते हैं।
विजेषकृदिन्द्र इवानवब्रवोऽस्माकं मन्यो अधिपा भवेह। प्रियं ते नाम सहुरे गृणीमसि विद्मा तमुत्सं यत आबभूथ॥
vijeṣakṛdindra ivānavabravo'smākaṃ manyo adhipā bhaveha; priyaṃ te nāma sahure gṛṇīmasi vidmā tamutsaṃ yata ābabhūtha.
अर्थ:इन्द्र के समान विजयदायक, निन्दारहित, हे मन्यु, यहाँ हमारे अधिपति बनो। हम तुम्हारे प्रिय नाम की स्तुति करते हैं; हम उस स्रोत को जानते हैं जहाँ से तुम प्रकट हुए।
आभूत्या सहजा वज्र सायक सहो बिभर्ष्यभिभूत उत्तरम्। क्रत्वा नो मन्यो सह मेद्येधि महाधनस्य पुरुहूत संसृजि॥
ābhūtyā sahajā vajra sāyaka saho bibharṣyabhibhūta uttaram; kratvā no manyo saha medyedhi mahādhanasya puruhūta saṃsṛji.
अर्थ:हे वज्र एवं बाणधारी, शक्ति के साथ उत्पन्न, तुम अपराजित होकर सर्वोच्च बल धारण करते हो। हे बहु-आहूत मन्यु, महान् धन की प्राप्ति में अपने संकल्प से हमारे साथ एकमत रहो।
संसृष्टं धनमुभयं समाकृतमस्मभ्यं दत्तां वरुणश्च मन्युः। भियं दधाना हृदयेषु शत्रवः पराजितासो अप नि लयन्ताम्॥
saṃsṛṣṭaṃ dhanamubhayaṃ samākṛtamasmabhyaṃ dattāṃ varuṇaśca manyuḥ; bhiyaṃ dadhānā hṛdayeṣu śatravaḥ parājitāso apa ni layantām.
अर्थ:वरुण एवं मन्यु दोनों हमें दोनों प्रकार का एकत्रित धन प्रदान करें; और शत्रु, पराजित होकर हृदय में भय धारण किए, पूर्णतः परास्त होकर भाग जाएँ। ॐ शान्ति शान्ति शान्ति।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
Om śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ.
शब्द-दर-शब्द अर्थ
उच्चारण सुनने के लिए किसी भी शब्द पर क्लिक करें
मन्यु सूक्तम् पाठ के लाभ
Bestows courage, valour and indomitable inner strength (ojas)
Grants victory over enemies — both external adversaries and inner foes like fear, anger and weakness
Channels anger and intensity righteously, transforming Manyu (wrath) into focused divine power
Removes obstacles (Vritra) and negative forces (Dasyus) from one's path
Builds confidence, willpower and fearlessness, especially before challenges or conflict
A potent Vedic prayer for strength in legal, competitive or adversarial situations
Invokes the combined might of Indra, Varuna and Agni, who are all identified with Manyu
मन्यु सूक्तम् जप विधि
Bathe and sit facing east or north with a steady, resolute mind. Chant the fourteen mantras of Rig Veda 10.83-84 with firm, clear articulation, feeling Manyu as the righteous power and courage rising within. It is best learned and chanted with proper Vedic intonation (svara) under guidance. Recite it before undertaking difficult tasks, facing adversaries, or when needing to overcome fear and self-doubt, and close with the threefold Shanti.