पाण्डुरङ्गाष्टकम्
अन्य नाम / खोज: shrikantam kamalavaram vararucim shreshtham ramavallabham · pandurangashtakam lyrics
अपनी भाषा/लिपि में पढ़ें
✦ अर्थ
पाण्डुरङ्गाष्टकम् पंढरपुर के भगवान पाण्डुरङ्ग (विट्ठल) की स्तुति है, जो विष्णु/कृष्ण का वह रूप हैं जो ईंट पर कमर पर हाथ रखे भक्तों की प्रतीक्षा में खड़े हैं। यह महाराष्ट्र के वारकरी संतों का हृदय-गीत है। श्रद्धा से इसका पाठ करने पर भगवान की कृपा और भक्ति की प्राप्ति होती है।
उत्पत्ति और कथा
Traditional · Traditional · Classical
पाण्डुरङ्गाष्टकम् एक प्रिय पारंपरिक स्तोत्र है। यह पंढरपुर के पाण्डुरङ्ग (विट्ठल) की स्तुति है — विष्णु/कृष्ण का वह रूप जो ईंट पर कमर पर हाथ रखे भक्तों की प्रतीक्षा में खड़े हैं। यह महाराष्ट्र के वारकरी संतों का हृदय-गीत है।
✦ शास्त्रों में वर्णित
कहा जाता है कि सच्चे और भक्तिमय हृदय से पाण्डुरङ्गाष्टकम् का पाठ करना उन भगवान की कृपा के निकट जाना है, जो प्रेम से उन्हें पुकारने वालों को कभी नहीं त्यागते।
मंत्र
किसी भी पंक्ति या ▶ बटन पर टैप कर सुनें
ॐ श्री । श्रीशङ्कर । श्रीकान्तं कमलावरं वररुचिं श्रेष्ठं रमावल्लभं मोक्तारं कलिपङ्कमग्न जनतावृन्दस्य भक्तप्रियम् । गोगोपीगण वेष्टितं मधुरया वाण्या स्तुतं सज्जनैः तं भीमातटवासिनं प्रभुवरं श्रीपाण्डुरङ्गं भजे ॥ १॥ पृथ्वीवार्यनलानिलाम्बरमयं विश्वं धृतं लीलया येन स्वात्परमार्थतो ह्यनपरं नानाकृति भ्रामकम् । हेतुस्तद् व्यवहार जातसुलभं भूयादवस्थाक्रमात् भीमातटवासिनं प्रभुवरं श्रीपाण्डुरङ्गं भजे ॥ २॥ गन्धर्वाः सुरकिन्नरासुरगणाः गायन्ति यं सुस्वरैः वेदर्चा किल नेति नेति वचनैः स्तोतुं गता किङ्करी । यं द्रष्टुन्न शशाक यत्नबहुलैरुग्रैस्तपोभिर्मुनिः तं भीमातटवासिनं प्रभुवरं श्रीपाण्डुरङ्गं भजे ॥ ३॥ नैवान्यद्भजनीयमस्त्यतिविशालेऽस्मिन् महीमण्डले पुण्यैस्तीर्थजलैरपावितजनाः शुद्ध्यन्ति यद्दर्शनात् । यद्यद्काङ्क्षति सात्विकोऽन्यगतिकः प्राप्नोति यत्कीर्तनात तं भीमातटवासिनं प्रभुवरं श्रीपाण्डुरङ्गं भजे ॥ ४॥ यन्नामस्मरणात्पुनन्ति सुजनाः सद्बुद्धिभिःसाधकान् सामान्योऽपि नरो यदीय भजनात्मुक्तीं गतो दुर्लभान् । अस्वस्थं विकलं मनश्व भजते शान्तिं पदस्पर्शनात् तं भीमातटवासिनं प्रभुवरं श्रीपाण्डुरङ्गं भजे ॥ ५॥ कस्मै कुत्र कथं कियद् वितरणं कार्यं च कस्मिन्क्षणे सूक्ष्मस्थूलतमं कृताकृतमहो जानाति यः सर्वदा । तुल्या येन न शक्तिरस्ति परमाकस्याऽपि विश्वाखिले तं भीमातटवासिनं प्रभुवरं श्रीपाण्डुरङ्गं भजे ॥ ६॥ भूमौ पावनपावनौच चरणौ स्तो यस्य कल्पद्रुमौ धीर्मेधा सद्सद्विवेक करणी प्रज्ञा प्रसन्ना यतः । सर्वं सार्थकतां प्रयाति जननं यस्य प्रसादात्ध्रुवं तं भीमातटवासिनं प्रभुवरं श्रीपाण्डुरङ्गं भजे ॥ ७॥ ज्ञानेशादिभिरर्चितं पदयुगं सद्भिः सदैवान्वितैः ध्येयं नास्ति विना यदीयवदनाल्लोके परं सुन्दरात् । यद्पादाम्बुजमाक्षिकं परिमलं चास्वाद्यते भावुकैः तं भीमातटवासिनं प्रभुवरं श्रीपाण्डुरङ्गं भजे ॥ ८॥ पूता विशालजनता कृपया च येन भीमातटे विहरता कमलेक्षणेन । संसारतप्तशरणागत वत्सलेन तं विठ्ठलं सुजनवन्द्यतमं नमामि ॥ ९॥ मित्रप्रीतिवशादेतद् वरदानन्दभारती । कृतवान् विठ्ठलस्तोत्रं चित्तवृत्तिप्रसादकम् ॥ इति स्वामी वरदानन्दभारतीविरचितं श्रीपाण्डुरङ्गस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।
oṃ śrī | śrīśaṅkara | śrīkāntaṃ kamalāvaraṃ vararuciṃ śreṣṭhaṃ ramāvallabhaṃ moktāraṃ kalipaṅkamagna janatāvṛndasya bhaktapriyam | gogopīgaṇa veṣṭitaṃ madhurayā vāṇyā stutaṃ sajjanaiḥ taṃ bhīmātaṭavāsinaṃ prabhuvaraṃ śrīpāṇḍuraṅgaṃ bhaje || 1|| pṛthvīvāryanalānilāmbaramayaṃ viśvaṃ dhṛtaṃ līlayā yena svātparamārthato hyanaparaṃ nānākṛti bhrāmakam | hetustad vyavahāra jātasulabhaṃ bhūyādavasthākramāt bhīmātaṭavāsinaṃ prabhuvaraṃ śrīpāṇḍuraṅgaṃ bhaje || 2|| gandharvāḥ surakinnarāsuragaṇāḥ gāyanti yaṃ susvaraiḥ vedarcā kila neti neti vacanaiḥ stotuṃ gatā kiṅkarī | yaṃ draṣṭunna śaśāka yatnabahulairugraistapobhirmuniḥ taṃ bhīmātaṭavāsinaṃ prabhuvaraṃ śrīpāṇḍuraṅgaṃ bhaje || 3|| naivānyadbhajanīyamastyativiśāle'smin mahīmaṇḍale puṇyaistīrthajalairapāvitajanāḥ śuddhyanti yaddarśanāt | yadyadkāṅkṣati sātviko'nyagatikaḥ prāpnoti yatkīrtanāta taṃ bhīmātaṭavāsinaṃ prabhuvaraṃ śrīpāṇḍuraṅgaṃ bhaje || 4|| yannāmasmaraṇātpunanti sujanāḥ sadbuddhibhiḥsādhakān sāmānyo'pi naro yadīya bhajanātmuktīṃ gato durlabhān | asvasthaṃ vikalaṃ manaśva bhajate śāntiṃ padasparśanāt taṃ bhīmātaṭavāsinaṃ prabhuvaraṃ śrīpāṇḍuraṅgaṃ bhaje || 5|| kasmai kutra kathaṃ kiyad vitaraṇaṃ kāryaṃ ca kasminkṣaṇe sūkṣmasthūlatamaṃ kṛtākṛtamaho jānāti yaḥ sarvadā | tulyā yena na śaktirasti paramākasyā'pi viśvākhile taṃ bhīmātaṭavāsinaṃ prabhuvaraṃ śrīpāṇḍuraṅgaṃ bhaje || 6|| bhūmau pāvanapāvanauca caraṇau sto yasya kalpadrumau dhīrmedhā sadsadviveka karaṇī prajñā prasannā yataḥ | sarvaṃ sārthakatāṃ prayāti jananaṃ yasya prasādātdhruvaṃ taṃ bhīmātaṭavāsinaṃ prabhuvaraṃ śrīpāṇḍuraṅgaṃ bhaje || 7|| jñāneśādibhirarcitaṃ padayugaṃ sadbhiḥ sadaivānvitaiḥ dhyeyaṃ nāsti vinā yadīyavadanālloke paraṃ sundarāt | yadpādāmbujamākṣikaṃ parimalaṃ cāsvādyate bhāvukaiḥ taṃ bhīmātaṭavāsinaṃ prabhuvaraṃ śrīpāṇḍuraṅgaṃ bhaje || 8|| pūtā viśālajanatā kṛpayā ca yena bhīmātaṭe viharatā kamalekṣaṇena | saṃsārataptaśaraṇāgata vatsalena taṃ viṭhṭhalaṃ sujanavandyatamaṃ namāmi || 9|| mitraprītivaśādetad varadānandabhāratī | kṛtavān viṭhṭhalastotraṃ cittavṛttiprasādakam || iti svāmī varadānandabhāratīviracitaṃ śrīpāṇḍuraṅgastotraṃ sampūrṇam |
अर्थ:पंढरपुर के पाण्डुरङ्ग (विट्ठल) की स्तुति — विष्णु/कृष्ण का वह रूप जो ईंट पर कमर पर हाथ रखे भक्तों की प्रतीक्षा में खड़े हैं। महाराष्ट्र के वारकरी संतों का हृदय-गीत।
पाण्डुरङ्गाष्टकम् पाठ के लाभ
पाण्डुरङ्गाष्टकम् के पाठ से भगवान की कृपा, आशीर्वाद और रक्षा प्राप्त होती है, ऐसा माना जाता है।
यह भक्ति को बढ़ाता है, मन को शांत करता है और भगवान के स्मरण में हृदय को स्थिर करता है।
गुरुवार और एकादशी को तथा एकादशी एवं विष्णु पर्वों के समय यह सर्वाधिक शुभ है।
यह एक छोटा, मधुर स्तोत्र है जिसे कोई भी सीखकर श्रद्धा के साथ प्रतिदिन पाठ कर सकता है।
पाण्डुरङ्गाष्टकम् जप विधि
स्नान करके भगवान की मूर्ति के समक्ष पूर्व या उत्तर की ओर मुख करके बैठें। दीपक जलाएं और पाण्डुरङ्गाष्टकम् का धीरे-धीरे भक्ति के साथ पाठ करें। इसे प्रतिदिन पढ़ा जा सकता है, अथवा विशेष रूप से एकादशी और विष्णु पर्वों के समय। कृपा और रक्षा की प्रार्थना के साथ समापन करें।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
ये भी पढ़ें
ॐ
Explore more sacred mantras with complete meaning and chanting guides