નારાયણ સૂક્તમ્
नारायण सूक्तम् in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
નારાયણ સૂક્તમ્ યજુર્વેદ (તૈત્તિરીય આરણ્યક) નું એક વૈદિક સૂક્ત છે જે નારાયણ (વિષ્ણુ) ને પરમ સત્ય તરીકે સ્થાપિત કરે છે, જે અંદર અને બહાર બધું વ્યાપ્ત છે. તે વૈષ્ણવ પરંપરાના મૂળભૂત ગ્રંથોમાંનો એક છે અને સામાન્ય રીતે વિષ્ણુ અભિષેક સમયે ગવાય છે. તે ગહન શાંતિ અને પરમ વાસ્તવિકતા સાથે જોડાણ આપે છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Taittiriya Aranyaka (Yajurveda) · Vedic Rishis · 1200-800 BCE
નારાયણ સૂક્તમ્ કૃષ્ણ યજુર્વેદના તૈત્તિરીય આરણ્યકમાં મળે છે. તે પંચ સૂક્તમ્ (પાંચ સૂક્ત) માંનો એક છે, જે વૈષ્ણવ પરંપરામાં નિત્ય ગવાય છે. આ સૂક્ત ક્રમબદ્ધ રીતે સ્થાપિત કરે છે કે નારાયણ જ પરમ વાસ્તવિકતા છે — તે જ જ્યોતિ, આત્મા, સત્ય, ધ્યાતા અને ધ્યાન સ્વયં છે. નારાયણથી અલગ કંઈ વિદ્યમાન નથી.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
નારાયણ સૂક્તમ્ ની ચરમ ઘોષણા — 'અન્તર્બહિશ્ચ તત્સર્વં વ્યાપ્ય નારાયણઃ સ્થિતઃ' (નારાયણ અંદર અને બહાર બધું વ્યાપ્ત છે) — વેદોના સૌથી શક્તિશાળી માંત્રિક કથનોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. શ્રીરંગમ્ મંદિરમાં (સૌથી મોટાં કાર્યરત હિંદુ મંદિરોમાંનું એક) આ સૂક્ત 1000 વર્ષથી વધુ સમયથી એક પણ દિવસના વિરામ વગર નિત્ય ગવાય છે. સહસ્રાબ્દીઓ સુધી મંદિરની અખંડ સમૃદ્ધિ આ સતત પાઠને આરોપિત કરવામાં આવે છે.
સાંભળતાં સાંભળતાં જપો
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
ૐ સહ નાવવતુ। સહ નૌ ભુનક્તુ। સહ વીર્યં કરવાવહૈ। તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ॥ ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ॥
Om saha navavatu, saha nau bhunaktu, saha viryam karavavahai; Tejasvinavadhitamastu ma vidvishavahai. Om shantih shantih shantih.
અર્થ:ૐ। તેઓ આપણા બંનેની રક્ષા કરે; આપણા બંનેનું પોષણ કરે; આપણે સાથે મળીને ઉત્સાહથી કાર્ય કરીએ; આપણું અધ્યયન તેજસ્વી અને પ્રભાવી હો; આપણે પરસ્પર ક્યારેય દ્વેષ ન કરીએ. ૐ શાંતિ, શાંતિ, શાંતિ.
ૐ સહસ્રશીર્ષં દેવં વિશ્વાક્ષં વિશ્વશમ્ભુવમ્। વિશ્વં નારાયણં દેવમક્ષરં પરમં પદમ્॥
Om sahasrashirsham devam vishvaksham vishvashambhuvam; Vishvam Narayanam devamaksharam paramam padam.
અર્થ:ૐ। સહસ્ર શીશ ધરાવનાર, સર્વનેત્ર, સમસ્ત મંગલના સ્રોત; નારાયણ સર્વવ્યાપી પ્રભુ, અક્ષર, પરમ ધામ.
વિશ્વતઃ પરમાન્નિત્યં વિશ્વં નારાયણં હરિમ્। વિશ્વમેવેદં પુરુષસ્તદ્વિશ્વમુપજીવતિ॥
Vishvatah paramannityam vishvam Narayanam Harim; Vishvamevedam purushastadvishvamupajivati.
અર્થ:સદા બ્રહ્માંડથી પર, શાશ્વત, આ બ્રહ્માંડ સ્વયં નારાયણ છે, હરિ; આ સમસ્ત જગત માત્ર પુરુષ જ છે, અને તેમના પર જ આ ટકેલું છે.
પતિં વિશ્વસ્યાત્મેશ્વરં શાશ્વતં શિવમચ્યુતમ્। નારાયણં મહાજ્ઞેયં વિશ્વાત્માનં પરાયણમ્॥
Patim vishvasyatmeshvaram shashvatam shivamachyutam; Narayanam mahajneyam vishvatmanam parayanam.
અર્થ:બ્રહ્માંડના સ્વામી, આત્માના શાસક, શાશ્વત, મંગલમય, અક્ષય; નારાયણ પરમ જ્ઞેય, સર્વના આત્મા, સર્વોચ્ચ આશ્રય.
નારાયણપરો જ્યોતિરાત્મા નારાયણઃ પરઃ। નારાયણપરં બ્રહ્મ તત્ત્વં નારાયણઃ પરઃ॥
Narayanaparo jyotiratma Narayanah parah; Narayanaparam brahma tattvam Narayanah parah.
અર્થ:નારાયણ પરમ જ્યોતિ છે, આત્મા પરમ નારાયણ છે; નારાયણ પરમ બ્રહ્મ છે, તે સત્તા જે પરમ નારાયણ છે.
નારાયણપરો ધ્યાતા ધ્યાનં નારાયણઃ પરઃ। યચ્ચ કિઞ્ચિજ્જગત્સર્વં દૃશ્યતે શ્રૂયતેઽપિ વા॥
Narayanaparo dhyata dhyanam Narayanah parah; Yachcha kinchijjagatsarvam drishyate shruyate'pi va.
અર્થ:નારાયણ પરમ ધ્યાતા છે, ધ્યાન સ્વયં પરમ નારાયણ છે; અને જે કંઈ વિદ્યમાન છે — આ સમસ્ત જગત, ભલે જોયેલું હો કે સાંભળેલું —
અન્તર્બહિશ્ચ તત્સર્વં વ્યાપ્ય નારાયણઃ સ્થિતઃ। અનન્તમવ્યયં કવિં સમુદ્રેઽન્તં વિશ્વશમ્ભુવમ્॥
Antarbahishcha tatsarvam vyapya Narayanah sthitah; Anantamavyayam kavim samudre'ntam vishvashambhuvam.
અર્થ:— અંદર અને બહાર, તે સૌમાં વ્યાપ્ત, નારાયણ સ્થિત છે: અનંત, અક્ષર, સર્વદર્શી દ્રષ્ટા, જેમની સીમા સાગર છે, બ્રહ્માંડના મંગલના સ્રોત.
પદ્મકોશપ્રતીકાશં હૃદયં ચાપ્યધોમુખમ્। અધો નિષ્ટ્યા વિતસ્ત્યાન્તે નાભ્યામુપરિ તિષ્ઠતિ॥
Padmakoshapratikasham hridayam chapyadhomukham; Adho nishtya vitastyante nabhyamupari tishthati.
અર્થ:કમળની કળી સમાન છે હૃદય, નીચેની તરફ મુખ કરીને; કંઠથી એક વેંત નીચે અને નાભિથી ઉપર તે સ્થિત છે.
જ્વાલામાલાકુલં ભાતિ વિશ્વસ્યાયતનં મહત્। સન્તતં સિરાભિસ્તુ લમ્બત્યાકોશસન્નિભમ્॥
Jvalamalakulam bhati vishvasyayatanam mahat; Santatam sirabhistu lambatyakoshasannibham.
અર્થ:જ્વાળાની માળાઓથી શોભિત તે પ્રકાશિત થાય છે, બ્રહ્માંડનું મહાન ધામ; નાડીઓ દ્વારા નિરંતર ધારણ કરાયેલું, તે બંધ કળી સમાન લટકે છે.
તસ્યાન્તે સુષિરં સૂક્ષ્મં તસ્મિન્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્। તસ્ય મધ્યે મહાનગ્નિર્વિશ્વાર્ચિર્વિશ્વતોમુખઃ॥
Tasyante sushiram sukshmam tasminsarvam pratishthitam; Tasya madhye mahanagnirvishvarchirvishvatomukhah.
અર્થ:તેના અંતે એક સૂક્ષ્મ છિદ્ર છે, અને તેમાં જ સર્વ પ્રતિષ્ઠિત છે; તેની મધ્યે મહાન અગ્નિ છે, ચારે બાજુ પ્રજ્વલિત, સમસ્ત દિશાઓ તરફ મુખ કરીને.
સોઽગ્રભુગ્વિભજન્તિષ્ઠન્નાહારમજરઃ કવિઃ। તિર્યગૂર્ધ્વમધઃશાયી રશ્મયસ્તસ્ય સન્તતાઃ॥
So'grabhugvibhajantishthannaharamajarah kavih; Tiryagurdhvamadhahshayi rashmayastasya santatah.
અર્થ:સર્વપ્રથમ ભોક્તા, અન્ન વહેંચતા સ્થિત, અક્ષય, જ્ઞાની; આડા સૂતેલા, ઉપર અને નીચે, તેમના કિરણો વિરામ વિના ફેલાયેલા છે.
સન્તાપયતિ સ્વં દેહમાપાદતલમસ્તકઃ। તસ્ય મધ્યે વહ્નિશિખા અણીયોર્ધ્વા વ્યવસ્થિતા॥
Santapayati svam dehamapadatalamastakah; Tasya madhye vahnishikha aniyordhva vyavasthita.
અર્થ:તેઓ પોતાના શરીરને પગનાં તળિયાંથી લઈને માથા સુધી તપાવે છે. તે અગ્નિની મધ્યે એક જ્વાળાશિખા સ્થિત છે, સૂક્ષ્મતમ, ઉપરની તરફ ઇશારો કરતી.
નીલતોયદમધ્યસ્થાદ્વિદ્યુલ્લેખેવ ભાસ્વરા। નીવારશૂકવત્તન્વી પીતા ભાસ્વત્યણૂપમા॥
Nilatoyadamadhyasthadvidyullekheva bhasvara; Nivarashukavattanvi pita bhasvatyanupama.
અર્થ:નીલા વર્ષા-મેઘની મધ્યે સ્થિત વીજળીની રેખા સમાન દેદીપ્યમાન; ડાંગરના તીક્ષ્ણ અગ્રભાગ સમાન કૃશ, સ્વર્ણિમ, ઉજ્જ્વળ, અણુ-સમ.
તસ્યાઃ શિખાયા મધ્યે પરમાત્મા વ્યવસ્થિતઃ। સ બ્રહ્મ સ શિવઃ સ હરિઃ સેન્દ્રઃ સોઽક્ષરઃ પરમઃ સ્વરાટ્॥
Tasyah shikhaya madhye paramatma vyavasthitah; Sa brahma sa shivah sa harih sendrah so'ksharah paramah svarat.
અર્થ:તે જ્વાળાની મધ્યે પરમાત્મા સ્થિત છે: તેઓ બ્રહ્મા છે, તેઓ શિવ છે, તેઓ હરિ છે, તેઓ ઇન્દ્ર છે; તેઓ અક્ષર છે, પરમ, સ્વયંપ્રકાશ સમ્રાટ.
ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ પુરુષં કૃષ્ણપિઙ્ગલમ્। ઊર્ધ્વરેતં વિરૂપાક્ષં વિશ્વરૂપાય વૈ નમો નમઃ॥
Ritam satyam param brahma purusham krishnapingalam; Urdhvaretam virupaksham vishvarupaya vai namo namah.
અર્થ:ઋત, સત્ય, પરમ બ્રહ્મ, શ્યામ-પીતવર્ણ પુરુષ, સદા બ્રહ્મચારી, વિચિત્ર-નેત્ર ધરાવનાર — તે વિશ્વરૂપને વારંવાર નમસ્કાર.
ૐ નારાયણાય વિદ્મહે વાસુદેવાય ધીમહિ। તન્નો વિષ્ણુઃ પ્રચોદયાત્॥ ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ॥
Om Narayanaya vidmahe Vasudevaya dhimahi; Tanno Vishnuh prachodayat. Om shantih shantih shantih.
અર્થ:ૐ। આપણે નારાયણને જાણીએ, વાસુદેવનું ધ્યાન કરીએ; તે વિષ્ણુ આપણને પ્રેરિત કરે. ૐ શાંતિ, શાંતિ, શાંતિ.
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
नारायण सूक्तम् પાઠના લાભ
વિષ્ણુ/નારાયણને પરમ તત્ત્વ તરીકે સ્થાપિત કરનાર સૌથી મહત્વના વૈદિક સૂક્તોમાંનો એક
બધાં મુખ્ય મંદિરોમાં વિષ્ણુ અભિષેક સમયે ગવાય છે
'નારાયણઃ પરઃ' નું 6 વાર પુનરાવર્તન — શક્તિશાળી ભાવપુષ્ટિ ઉત્પન્ન કરે છે
પ્રગટ કરે છે કે નારાયણ અંદર અને બહાર બધું વ્યાપ્ત છે
ગહન શાંતિ અને પરમ વાસ્તવિકતા સાથે જોડાણ આપે છે
વૈષ્ણવ (વિષ્ણુ ભક્ત) ની નિત્ય સાધના માટે આવશ્યક
नारायण सूक्तम् જપ વિધિ
આ સૂક્ત પરંપરાગત રીતે વિષ્ણુ અભિષેક (અનુષ્ઠાનિક સ્નાન) સમયે ગવાય છે. શાંત બેસીને આ ભાવ સાથે જપ કરો કે નારાયણ બધું વ્યાપ્ત છે. ચોથા શ્લોકમાં 'નારાયણઃ પરઃ' નું પુનરાવર્તન વિશેષ રૂપે શક્તિશાળી છે — તે પુષ્ટિ કરે છે કે જ્યોતિ, આત્મા, સત્ય અને વાસ્તવિકતા સ્વયં નારાયણ જ છે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ नारायण सूक्तम् શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ