દુર્ગા સૂક્તમ્
दुर्गा सूक्तम् in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
દુર્ગા સૂક્તમ્ ઋગ્વેદ અને તૈત્તિરીય આરણ્યકમાંથી લેવાયેલ એક અતિ પ્રાચીન વૈદિક સ્તોત્ર છે, જે અગ્નિ દ્વારા દેવી દુર્ગાનું આવાહન કરે છે. એમાં નૌકા સાગર પાર કરાવે તેમ દેવી આપણને સર્વ આપત્તિઓથી પાર લઈ જાય એવી પ્રાર્થના કરાય છે. 'દુર્ગા' નામનું મૂળ પણ આ સૂક્તમાંથી જ છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Rigveda & Taittiriya Aranyaka (Yajurveda) · Vedic Rishis · 1500-1000 BCE
દુર્ગા સૂક્તમ્ માનવ સભ્યતામાં દિવ્ય સ્ત્રી-શક્તિના સૌથી પ્રાચીન સ્તોત્રોમાંનું એક છે. એ ઋગ્વેદ અને તૈત્તિરીય આરણ્યક બંનેમાં મળે છે. આ સ્તોત્ર અગ્નિ — મનુષ્યો અને દેવો વચ્ચેના વૈદિક માધ્યમ — દ્વારા દુર્ગાનું આવાહન કરે છે. આપણને અસંભવ આપત્તિઓથી પાર લઈ જતી 'દુર્ગા' ની એ સંકલ્પના આ જ સૂક્તમાંથી ઉદ્ભવે છે — જે એને સમસ્ત દુર્ગા-ઉપાસનાનો મૂળ ગ્રંથ બનાવે છે.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
આ સૂક્તમાં 'સ નઃ પર્ષદતિ દુર્ગાણિ વિશ્વા નાવેવ સિન્ધું' એ શ્લોક છે — 'નૌકા સાગર પાર કરાવે તેમ એ આપણને સર્વ આપત્તિઓથી પાર લઈ જાય.' આ ઉપમા અત્યંત પ્રભાવશાળી છે: મુશ્કેલીઓનો સાગર ભલે ગમે તેટલો વિશાળ હોય, દેવી સ્વયં નૌકા છે. વૈદિક ઋત્વિજોએ 3000 વર્ષથી વધુ સમયથી અગ્નિ-યજ્ઞોમાં આ સૂક્તનો જપ કર્યો છે — ઋગ્વૈદિક કાળથી આજ સુધીની આ અખંડ પાઠ-પરંપરા એને માનવ ઇતિહાસની સૌથી પ્રાચીન સતત ચાલતી ધાર્મિક પદ્ધતિઓમાંની એક બનાવે છે.
સાંભળતાં સાંભળતાં જપો
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
ૐ જાતવેદસે સુનવામ સોમમરાતીયતો નિદહાતિ વેદઃ । સ નઃ પર્ષદતિ દુર્ગાણિ વિશ્વા નાવેવ સિન્ધું દુરિતાત્યગ્નિઃ ॥
Om jatavedase sunavama somamaratiyato nidahati vedah Sa nah parshadati durgani vishva naveva sindhum duritatyagnih
અર્થ:આપણે જાતવેદસ્ (અગ્નિ, સર્વ પ્રાણીઓના જ્ઞાતા) માટે સોમનું અભિષવણ કરીએ; તે આપણા વિરોધીઓના ધનને બાળી નાખે. તે અગ્નિ, જેમ નૌકા નદી પાર કરાવે છે તેમ, સર્વ સંકટોમાંથી આપણને સુરક્ષિત પાર ઉતારે — દરેક મુશ્કેલીની પાર.
તામગ્નિવર્ણાં તપસા જ્વલન્તીં વૈરોચનીં કર્મફલેષુ જુષ્ટામ્ । દુર્ગાં દેવીં શરણમહં પ્રપદ્યે સુતરસિ તરસે નમઃ ॥
Tamagnivarnam tapasa jvalantim vairochanim karmaphaleshu jushtam Durgam devim sharanamaham prapadye sutarasi tarase namah
અર્થ:અગ્નિ સમાન વર્ણ ધરાવતી, તપથી પ્રજ્વલિત, સૂર્યની તેજોમય શક્તિ, કર્મફળ માટે પૂજાતી તે દુર્ગાદેવીને — શરણ માટે હું મારી જાતને સમર્પિત કરું છું. હે અમને સુરક્ષિત પાર ઉતારનારી માતા, પાર ઉતારનારી તમને નમસ્કાર.
અગ્ને ત્વં પારયા નવ્યો અસ્માન્ સ્વસ્તિભિરતિ દુર્ગાણિ વિશ્વા । પૂશ્ચ પૃથ્વી બહુલા ન ઉર્વી ભવા તોકાય તનયાય શંયોઃ ॥
Agne tvam paraya navyo asman svastibhirati durgani vishva Pushcha prithvi bahula na urvi bhava tokaya tanayaya shamyoh
અર્થ:હે સ્તુત્ય અગ્નિ, શુભ માર્ગો દ્વારા સર્વ સંકટોમાંથી અમને પાર ઉતારો; આ વિશાળ પૃથ્વી અને વિસ્તૃત આકાશ અમારા માટે પૂરતાં થાઓ — અમારી સંતતિ અને વંશજોને કલ્યાણ આપો.
વિશ્વાનિ નો દુર્ગહા જાતવેદઃ સિન્ધું ન નાવા દુરિતાતિપર્ષિ । અગ્ને અત્રિવન્મનસા ગૃણાનોઽસ્માકં બોધ્યવિતા તનૂનામ્ ॥
Vishvani no durgaha jatavedah sindhum na nava duritatiparshi Agne atrivanmanasa grinanosmakam bodhyavita tanunam
અર્થ:હે જાતવેદસ્, સર્વ સંકટોના નાશક, જેમ નૌકા નદી પાર કરાવે છે તેમ દરેક મુશ્કેલીની પાર અમને ઉતારો. હે અગ્નિ, અમારા મનથી અત્રિ ઋષિ સમાન સ્તુત્ય, અમારા આત્માના રક્ષક બનો.
પૃતનાજિતં સહમાનમુગ્રમગ્નિં હુવેમ પરમાત્સધસ્થાત્ । સ નઃ પર્ષદતિ દુર્ગાણિ વિશ્વા ક્ષામદ્દેવો અતિ દુરિતાત્યગ્નિઃ ॥
Pritanajitam sahamanamugramagnim huvema paramatsadhasthat Sa nah parshadati durgani vishva kshamaddevo ati duritatyagnih
અર્થ:સેનાઓને જીતનાર અને શત્રુને પરાસ્ત કરનાર તે ઉગ્ર અગ્નિને પરમ ધામથી અમે આવાહન કરીએ છીએ. તે પ્રચંડ દેવ સર્વ સંકટોમાંથી અમને સુરક્ષિત પાર ઉતારે — દરેક મુશ્કેલીની પાર.
પ્રત્નોષિ કમીડ્યો અધ્વરેષુ સનાચ્ચ હોતા નવ્યશ્ચ સત્સિ । સ્વાં ચાગ્ને તનુવં પિપ્રયસ્વાસ્મભ્યં ચ સૌભગમાયજસ્વ ॥
Pratnoshi kamidyo adhvareshu sanachcha hota navyashcha satsi Svam chagne tanuvam piprayasvasmabhyam cha saubhagamayajasva
અર્થ:હે આરાધ્ય અગ્નિ, તમે યજ્ઞ-કર્મોને પ્રજ્વલિત કરો છો; હોતા રૂપે તમે વિદ્યમાન છો — પ્રાચીન પણ અને નિત્ય નૂતન પણ. તમારા સ્વરૂપને પ્રસન્ન કરો, અને અમારા માટે શુભ સૌભાગ્ય મેળવી આપો.
ગોભિર્જુષ્ટમયુજો નિષિક્તં તવેન્દ્ર વિષ્ણોરનુસંચરેમ । નાકસ્ય પૃષ્ઠમભિ સંવસાનો વૈષ્ણવીં લોક ઇહ માદયન્તામ્ ॥
Gobhirjushtamayujo nishiktam tavendra vishnoranusamcharema Nakasya prishthamabhi samvasano vaishnavim loka iha madayantam
અર્થ:પ્રકાશની કિરણોથી યુક્ત, અનુપમ, સર્વવ્યાપી તે વિષ્ણુના પરમ પદનું આપણે સદા અનુસરણ કરીએ. દ્યુલોકના શિખર પર સ્થિત દેવગણ અહીં વિષ્ણુના ધામમાં આનંદિત થાઓ.
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
दुर्गा सूक्तम् પાઠના લાભ
દુર્ગાની સૌથી પ્રાચીન પ્રાર્થનાઓમાંની એક — સ્વયં ઋગ્વેદમાંથી.
'દુર્ગાં દેવીં શરણમહં પ્રપદ્યે' — દુર્ગા પ્રત્યે પૂર્ણ શરણાગતિ.
વૈદિક અગ્નિ-યજ્ઞની પ્રાર્થના — પવિત્ર અગ્નિ દ્વારા દુર્ગાનું આવાહન કરે છે.
નૌકા સાગર પાર કરાવે તેમ ભક્તને સર્વ મુશ્કેલીઓથી પાર લઈ જાય છે.
'દુર્ગા' નામ સ્વયં આ સૂક્તમાંથી આવ્યું છે — 'જે આપણને આપત્તિઓથી પાર લઈ જાય છે'.
રક્ષણ અને બાધા-નિવારણ માટે વૈદિક અગ્નિ-યજ્ઞો (હોમ) માં વપરાય છે.
दुर्गा सूक्तम् જપ વિધિ
આ એક વૈદિક સૂક્ત છે જે પરંપરાગત રીતે અગ્નિ-આહુતિ (હોમ/હવન) સમયે જપાય છે. વ્યક્તિગત સાધના માટે પૂર્વ દિશા તરફ મુખ રાખીને બેસો, એક દીપક કે નાની અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરો. વૈદિક ઉચ્ચારણ સાથે 11 વાર જપ કરો. મુખ્ય શ્લોક 'દુર્ગાં દેવીં શરણમહં પ્રપદ્યે' છે — એને જપતી વખતે દેવી પ્રત્યે પૂર્ણ શરણાગતિનો અનુભવ કરો.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ दुर्गा सूक्तम् શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ