ગોપિકા ગીત
गोपिका गीत in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
ગોપિકા ગીત (ગોપી ગીત) વૃન્દાવનની ગોપીઓનું વિરહભર્યું ગીત છે, જે શ્રીમદ્ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના એકત્રીસમા અધ્યાયમાં વર્ણિત છે. રાસલીલા સમયે ગોપીઓના ગર્વને મિટાવવા માટે શ્રીકૃષ્ણ અચાનક અંતર્ધાન થઈ જાય છે, અને વિરહથી સંતપ્ત ગોપીઓ વનમાં ભટકતી આ વિરહ-ગીત ગાય છે — તેમના સૌંદર્યની સ્તુતિ કરતી, એ યાદ કરતી કે તેમણે કેવી રીતે તેમની રક્ષા કરી, અને તેમને પાછા ફરી પોતાનું કરકમળ તથા ચરણ તેમના પર રાખવાની પ્રાર્થના કરતી. તે ભગવાન પ્રત્યે શુદ્ધ, નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ (પ્રેમ-ભક્તિ) તથા વિરહમાં આત્માની વ્યાકુળતાની પરમ અભિવ્યક્તિ મનાય છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Srimad Bhagavata Purana, Tenth Canto, Chapter 31 · Veda Vyasa (the song of the gopis; narrated by Shuka to King Parikshit) · Puranic
ગોપિકા ગીત શ્રીમદ્ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના રાસલીલા ખંડ ('રાસ પંચાધ્યાયી')માં આવે છે. શરદ પૂર્ણિમાની રાત્રિએ કૃષ્ણે વૃન્દાવનની ગોપીઓને યમુનાના તટ પર વનમાં પોતાની સાથે નૃત્ય માટે બોલાવી. જ્યારે તેમનામાં ગર્વનો અંકુર ઊગ્યો, ત્યારે કૃષ્ણ તેમને વિનમ્રતા શીખવવા અને તેમના પ્રેમને તીવ્ર કરવા હેતુ અંતર્ધાન થઈ ગયા. વિરહથી ઉન્મત્ત ગોપીઓ વનમાં તેમને શોધવા લાગી, વૃક્ષો અને લતાઓને પણ પૂછતી કે તેમનો પ્રિયતમ ક્યાં ગયો. અંતે યમુનાના તટ પર એકત્ર થઈ તેમણે મળીને આ વિરહ અને સમર્પણનું ગીત ગાયું — ઓગણીસ શ્લોકોમાં કૃષ્ણના સૌંદર્ય, તેમની રક્ષા અને તેમના પર પોતાની પૂર્ણ નિર્ભરતાનું સ્મરણ કરતી, તેમને પાછા ફરવાની વિનંતી કરતી. તેમના નિઃસ્વાર્થ પ્રેમથી દ્રવિત થઈ કૃષ્ણ તેમની વચ્ચે પુનઃ પ્રકટ થયા.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
પરંપરા માને છે કે આ ગીતમાં વ્યક્ત ગોપીઓનો પ્રેમ એટલો શુદ્ધ અને નિઃસ્વાર્થ છે કે તે ભગવાનને અનિવાર્ય રીતે પોતાના ભક્તો તરફ ખેંચી લાવે છે; તેમની વ્યાકુળતાથી દ્રવિત થઈ કૃષ્ણ તરત તેમની વચ્ચે પુનઃ પ્રકટ થયા, એ ઘોષિત કરતા કે તેઓ તેમના અનન્ય પ્રેમનું ઋણ ક્યારેય ચૂકવી શકતા નથી. ભક્તો માને છે કે સાચા, વ્યાકુળ હૃદયથી ગોપી ગીત ગાવાથી તે જ ભગવત્-નિકટતા જાગૃત થાય છે.
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
ગોપ્ય ઊચુઃ - જયતિ તેઽધિકં જન્મના વ્રજઃ શ્રયત ઇન્દિરા શશ્વદત્ર હિ । દયિત દૃશ્યતાં દિક્ષુ તાવકા- સ્ત્વયિ ધૃતાસવસ્ત્વાં વિચિન્વતે ॥
gopya ūcuḥ - jayati te'dhikaṃ janmanā vrajaḥ śrayata indirā śaśvad-atra hi | dayita dṛśyatāṃ dikṣu tāvakās- tvayi dhṛtāsavas-tvāṃ vicinvate ||
અર્થ:ગોપીઓ બોલી — તમારા જન્મ લેવાથી વ્રજની ભૂમિ સૌથી વધુ મહિમામંડિત થઈ ગઈ છે, એટલે જ અહીં ઇન્દિરા (લક્ષ્મી) સદા નિવાસ કરે છે. હે પ્રિયતમ! અમારા પર દૃષ્ટિ નાખો — અમે તમારી છીએ, જેમણે પોતાના પ્રાણ તમારામાં રાખી દીધા છે અને દરેક દિશામાં તમને શોધી રહી છીએ.
શરદુદાશયે સાધુજાતસ- ત્સરસિજોદરશ્રીમુષા દૃશા । સુરતનાથ તેઽશુલ્કદાસિકા વરદ નિઘ્નતો નેહ કિં વધઃ ॥
śarad-udāśaye sādhu-jāta-sat- sarasijodara-śrī-muṣā dṛśā | surata-nātha te'śulka-dāsikā varada nighnato neha kiṃ vadhaḥ ||
અર્થ:હે અમારા પ્રેમના સ્વામી! શરદ ઋતુના સરોવરમાં ખીલેલા ઉત્તમ કમળના ગર્ભની શોભાને ચોરી લેનારી તમારી ચિતવનથી તમે અમને ઘાયલ કરો છો. અમે તો તમારી વિના મૂલ્યે ખરીદેલી દાસીઓ છીએ — હે વરદાયક! આ રીતે અમને મારવું શું વધ નથી?
વિષજલાપ્યયાદ્વ્યાલરાક્ષસા- દ્વર્ષમારુતાદ્વૈદ્યુતાનલાત્ । વૃષમયાત્મજાદ્વિશ્વતોભયા- દૃષભ તે વયં રક્ષિતા મુહુઃ ॥
viṣa-jalāpyayād-vyāla-rākṣasād- varṣa-mārutād-vaidyutānalāt | vṛṣa-mayātmajād-viśvato-bhayād- ṛṣabha te vayaṃ rakṣitā muhuḥ ||
અર્થ:હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! તમે વારંવાર અમારી રક્ષા કરી છે — યમુનાના વિષૈલા જળથી, કાલિય સર્પ તથા રાક્ષસોથી (અઘ, બક આદિ), ઇન્દ્રની ભયંકર વર્ષા-આંધી અને વિદ્યુત્-અગ્નિથી, વૃષભાસુર તથા મયના પુત્રથી (વ્યોમાસુર) — સંસારના સમસ્ત ભયોથી.
ન ખલુ ગોપિકાનન્દનો ભવા- નખિલદેહિનામન્તરાત્મદૃક્ । વિખનસાર્થિતો વિશ્વગુપ્તયે સખ ઉદેયિવાન્સાત્વતાં કુલે ॥
na khalu gopikā-nandano bhavān- akhila-dehinām-antarātma-dṛk | vikhanasārthito viśva-guptaye sakha udeyivān-sātvatāṃ kule ||
અર્થ:હે સખા! તમે વાસ્તવમાં કેવળ ગોપિકા (યશોદા)ના પુત્ર નથી; તમે સમસ્ત દેહધારીઓના અંતરાત્મા સાક્ષી છો. બ્રહ્માની પ્રાર્થના પર તમે વિશ્વની રક્ષા હેતુ સાત્વત કુળમાં અવતરિત થયા છો.
વિરચિતાભયં વૃષ્ણિધૂર્ય તે ચરણમીયુષાં સંસૃતેર્ભયાત્ । કરસરોરુહં કાન્ત કામદં શિરસિ ધેહિ નઃ શ્રીકરગ્રહમ્ ॥
viracitābhayaṃ vṛṣṇi-dhūrya te caraṇam-īyuṣāṃ saṃsṛter-bhayāt | kara-saroruhaṃ kānta kāma-daṃ śirasi dhehi naḥ śrī-kara-graham ||
અર્થ:હે વૃષ્ણિશ્રેષ્ઠ! જે સંસારના ભયથી તમારા ચરણોની શરણમાં આવે છે, તેમને તમારું કરકમળ અભય તથા સમસ્ત કામનાઓ પ્રદાન કરે છે — તે જ કર જેણે શ્રી (લક્ષ્મી)નું પાણિગ્રહણ કર્યું. હે પ્રિયતમ! તે હાથ અમારા માથા પર રાખો.
વ્રજજનાર્તિહન્વીર યોષિતાં નિજજનસ્મયધ્વંસનસ્મિત । ભજ સખે ભવત્કિઙ્કરીઃ સ્મ નો જલરુહાનનં ચારુ દર્શય ॥
vraja-janārti-han-vīra yoṣitāṃ nija-jana-smaya-dhvaṃsana-smita | bhaja sakhe bhavat-kiṅkarīḥ sma no jala-ruhānanaṃ cāru darśaya ||
અર્થ:હે વ્રજવાસીઓની પીડા હરનાર વીર! હે પોતાના ભક્તોના ગર્વને મિટાવનારી મુસ્કાન વાળા! હે સખા! અમે તમારી દાસીઓને સ્વીકારો અને તમારું સુંદર કમળ-મુખ દેખાડો.
પ્રણતદેહિનાં પાપકર્શનં તૃણચરાનુગં શ્રીનિકેતનમ્ । ફણિફણાર્પિતં તે પદામ્બુજં કૃણુ કુચેષુ નઃ કૃન્ધિ હૃચ્છયમ્ ॥
praṇata-dehināṃ pāpa-karśanaṃ tṛṇa-carānugaṃ śrī-niketanam | phaṇi-phaṇārpitaṃ te padāmbujaṃ kṛṇu kuceṣu naḥ kṛndhi hṛc-chayam ||
અર્થ:તમારા ચરણકમળ શરણાગત પ્રાણીઓના પાપોનો નાશ કરે છે, ગાયોની પાછળ ચરાગાહોમાં ચાલે છે, લક્ષ્મીના નિવાસ છે, અને કાલિયની ફણો પર રખાયા — તે ચરણ અમારા વક્ષઃસ્થળ પર રાખો અને અમારા હૃદયની કામજ્વાળાને મિટાવી દો.
મધુરયા ગિરા વલ્ગુવાક્યયા બુધમનોજ્ઞયા પુષ્કરેક્ષણ । વિધિકરીરિમા વીર મુહ્યતી- રધરસીધુનાપ્યાયયસ્વ નઃ ॥
madhurayā girā valgu-vākyayā budha-manojñayā puṣkarekṣaṇa | vidhi-karīr-imā vīra muhyatīr- adhara-sīdhunāpyāyayasva naḥ ||
અર્થ:હે કમલનયન! વિદ્વાનોના મનને પણ મોહી લેનારી તમારી મધુર વાણી અને સુંદર વચન અમને મુગ્ધ કરી દે છે. હે વીર! તમારા અધરોના અમૃતથી તમારી આ દાસીઓને જીવિત કરો.
તવ કથામૃતં તપ્તજીવનં કવિભિરીડિતં કલ્મષાપહમ્ । શ્રવણમઙ્ગલં શ્રીમદાતતં ભુવિ ગૃણન્તિ તે ભૂરિદા જનાઃ ॥
tava kathāmṛtaṃ tapta-jīvanaṃ kavibhir-īḍitaṃ kalmaṣāpaham | śravaṇa-maṅgalaṃ śrīmad-ātataṃ bhuvi gṛṇanti te bhūri-dā janāḥ ||
અર્થ:તમારી કથાનું અમૃત સંસાર-તાપથી સંતપ્ત જીવો માટે જીવન છે; તેને કવિગણ ગાય છે, તે સમસ્ત પાપોને હરે છે, સાંભળવામાં મંગલમય તથા શ્રીસંપન્ન છે. જે આ કથાઓને ભૂમિ પર ફેલાવે છે, તે જ સૌથી વધુ દાન દેનારા છે.
પ્રહસિતં પ્રિય પ્રેમવીક્ષણં વિહરણં ચ તે ધ્યાનમઙ્ગલમ્ । રહસિ સંવિદો યા હૃદિસ્પૃશઃ કુહક નો મનઃ ક્ષોભયન્તિ હિ ॥
prahasitaṃ priya prema-vīkṣaṇaṃ viharaṇaṃ ca te dhyāna-maṅgalam | rahasi saṃvido yā hṛdi-spṛśaḥ kuhaka no manaḥ kṣobhayanti hi ||
અર્થ:હે પ્રિય! તમારી મુસ્કાન, પ્રેમભરી ચિતવન અને તમારી લીલાઓ — તેમનું ધ્યાન મંગલમય છે; અને એકાંતમાં હૃદયને સ્પર્શી જનારી તે ગુપ્ત વાતો અમારા મનને વિચલિત કરી દે છે, હે છલિયા!
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
गोपिका गीत પાઠના લાભ
ભગવાન પ્રત્યે શુદ્ધ, નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ (પ્રેમ-ભક્તિ)ની સર્વોચ્ચ અભિવ્યક્તિઓમાંની એક મનાય છે
હૃદયમાં શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે તીવ્ર વિરહ અને ભક્તિ જગાડે છે
વિરહ (વિપ્રલંભ)ના ભાવને વિકસાવવા માટે ભક્તો દ્વારા અતિ પ્રિય
સ્વયં આ ગીત ઘોષિત કરે છે કે કૃષ્ણની મહિમા સાંભળવા અને ગાવાથી સમસ્ત પાપ દૂર થાય છે
સાંસારિક કષ્ટોથી સંતપ્ત હૃદયને શાંતિ પ્રદાન કરે છે
મનાય છે કે તે ભગવાનની નિકટતા તથા તે વિરહને આવાહિત કરે છે જે તેમને ભક્તો તરફ ખેંચે છે
વૈષ્ણવ પરંપરામાં ગોપીઓની પરમ સમર્પણ-પ્રાર્થના રૂપે પ્રિય
गोपिका गीत જપ વિધિ
સ્નાન કરી શ્રીકૃષ્ણની પ્રતિમા સમક્ષ, આદર્શ રૂપે સાંજે અથવા પ્રાતઃકાળ બેસો. ગોપી ગીતનો ધીમે-ધીમે પાઠ કરો, ભગવાન પ્રત્યે ગોપીઓના પ્રેમપૂર્ણ વિરહના ભાવમાં પ્રવેશ કરતા. તેને ભક્તગણ મધુર સ્વરમાં ગાય છે, વિશેષ રૂપે શરદ પૂર્ણિમા — રાસલીલાની પૂર્ણચંદ્ર રાત્રિએ. પાઠને પોતાના હૃદયમાં ભગવાન પ્રત્યે વ્યાકુળતા ગાઢ કરવા દો, કેમ કે સ્વયં આ ગીત શીખવે છે કે કૃષ્ણની મહિમા કરવી અને સાંભળવી પરમ મંગલમય તથા જીવનદાયી છે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ गोपिका गीत શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ