ગોવિન્દાષ્ટકમ્ (સત્યં જ્ઞાનમનન્તમ્)
गोविन्दाष्टकम् (सत्यं ज्ञानमनन्तम्) in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
'સત્યં જ્ઞાનમનંતં નિત્યમ્'થી શરૂ થતું ગોવિંદાષ્ટકમ્ આદિ શંકરાચાર્ય દ્વારા રચિત ભગવાન કૃષ્ણ (ગોવિંદ)ની ઉત્કૃષ્ટ આઠ-શ્લોકી સ્તુતિ છે, જે વેદાંત દર્શનને વ્રજની મધુર લીલાઓ સાથે અદ્વિતીય રીતે જોડે છે. દરેક શ્લોક 'પ્રણમત ગોવિંદં પરમાનંદમ્' — 'ગોવિંદને, પરમાનંદને પ્રણામ કરો' — એ ધ્રુવપદ સાથે પૂરો થાય છે. તે ગોવિંદને એકસાથે નિરાકાર બ્રહ્મ (સત્ય, જ્ઞાન, અનંત) અને માખણપ્રિય બાળક રૂપે જુએ છે, જે ગોષ્ઠના આંગણમાં ભાંખોડિયાં ભર્યાં, ગોવર્ધન ઉઠાવ્યો અને કાલિય પર નૃત્ય કર્યું.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Attributed to Adi Shankaracharya (Stotra literature) · Adi Shankaracharya · c. 8th century CE
ગોવિંદ કૃષ્ણના સૌથી પ્રિય નામોમાંનું એક છે, જેનો અર્થ ગાયો, પૃથ્વી અને વેદોના રક્ષક છે. મહાન અદ્વૈત આચાર્ય આદિ શંકરાચાર્યે આ ગોવિંદાષ્ટકમ્ની રચના કૃષ્ણને એકસાથે ઉપનિષદોના નિરાકાર બ્રહ્મ — સત્ય, જ્ઞાન, અનંત — અને માખણ ખાનાર, ગોવર્ધન ઉઠાવનાર તથા સર્પ કાલિય પર નૃત્ય કરનાર વ્રજના મનોહર ગોપ-બાળક રૂપે પ્રગટ કરવા માટે કરી. આ સ્તુતિના આઠ શ્લોક જ્ઞાન અને ભક્તિનો એક દુર્લભ અને સુંદર સંગમ છે, અને તે બીજા ગોવિંદાષ્ટકમ્ ('ચિદાનંદાકારમ્'થી શરૂ થતા)થી ભિન્ન છે.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
છેલ્લો શ્લોક પોતે જ ઘોષિત ફળ છે: પરંપરા માને છે કે જે ગોવિંદમાં મન સમર્પીને આ ગોવિંદાષ્ટકમ્નો પાઠ કરે છે, તે જાણે અમૃત-સાગરમાં સ્નાન કરીને સમસ્ત પાપોથી શુદ્ધ થઈ જાય છે, અને હૃદયમાં બિરાજમાન સદા આનંદસ્વરૂપ ગોવિંદનો સાક્ષાત્કાર કરે છે.
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
સત્યં જ્ઞાનમનન્તં નિત્યમનાકાશં પરમાકાશં ગોષ્ઠપ્રાઙ્ગણરિઙ્ખણલોલમનાયાસં પરમાયાસમ્ । માયાકલ્પિતનાનાકારમનાકારં ભુવનાકારં ક્ષ્માયાનાથમનાથં પ્રણમત ગોવિન્દં પરમાનન્દમ્ ॥ ૧ ॥
Satyam jnanamanantam nityamanakasham paramakasham Goshthaprangana-rinkhana-lolamanayasam paramayasam | Maya-kalpita-nanakaramanakaram bhuvanakaram Kshmayanathamanatham pranamata govindam paramanandam || 1 ||
અર્થ:ગોવિંદને, પરમાનંદને પ્રણામ કરો — જે સત્ય, જ્ઞાન, અનંત અને નિત્ય છે; જે આકાશથી અબદ્ધ હોવા છતાં પરમ આકાશ છે; જે અનાયાસે જ ગોષ્ઠના આંગણમાં ભાંખોડિયાં ભરતાં આનંદ પામે છે, છતાં પરમ સાધનાનું લક્ષ્ય છે; જે માયારચિત અનેક રૂપોમાં પ્રગટ થઈને પણ સ્વયં નિરાકાર છે, જેનું સ્વરૂપ જ સમસ્ત ભુવન છે; જે પૃથ્વીના નાથ છે પણ જેનો કોઈ નાથ નથી.
મૃત્સ્નામત્સીહેતિ યશોદાતાડનશૈશવસન્ત્રાસં વ્યાદિતવક્ત્રાલોકિતલોકાલોકચતુર્દશલોકાલિમ્ । લોકત્રયપુરમૂલસ્તમ્ભં લોકાલોકમનાલોકં લોકેશં પરમેશં પ્રણમત ગોવિન્દં પરમાનન્દમ્ ॥ ૨ ॥
Mritsnamatsiheti yashodatadana-shaishavasantrasam Vyadita-vaktraalokita-lokaaloka-chaturdashalokalim | Lokatraya-pura-mulastambham lokalokamanalokam Lokesham paramesham pranamata govindam paramanandam || 2 ||
અર્થ:ગોવિંદને, પરમાનંદને પ્રણામ કરો — જે 'તેં માટી ખાધી છે' એ યશોદાના ઠપકાથી બાળકરૂપે ભયભીત થયા, અને જેના ખુલ્લા મુખમાં યશોદાએ ચૌદે લોક જોયા; જે ત્રણે લોકના નગરોના મૂળ સ્તંભ છે; જે દૃશ્ય હોવા છતાં અદૃશ્ય છે, લોકેશ અને પરમેશ છે.
ત્રૈવિષ્ટપરિપુવીરઘ્નં ક્ષિતિભારઘ્નં ભવરોગઘ્નં કૈવલ્યં નવનીતાહારમનાહારં ભુવનાહારમ્ । વૈમલ્યસ્ફુટચેતોવૃત્તિવિશેષાભાસમનાભાસં શૈવં કેવલશાન્તં પ્રણમત ગોવિન્દં પરમાનન્દમ્ ॥ ૩ ॥
Traivishtaparipuviraghnam kshitibharaghnam bhavarogaghnam Kaivalyam navanitaharamanaharam bhuvanaharam | Vaimalya-sphuta-cheto-vritti-visheshabhasamanabhasam Shaivam kevalashantam pranamata govindam paramanandam || 3 ||
અર્થ:ગોવિંદને, પરમાનંદને પ્રણામ કરો — જે દેવશત્રુ વીરોના સંહારક, પૃથ્વીના ભાર અને ભવરોગના નાશક છે; જે કૈવલ્યસ્વરૂપ છે, તાજું માખણ ખાતાં છતાં અનાહાર છે, કેમ કે તેઓ જ ભુવનોના આધાર છે; જે નિર્મળ ચિત્તવૃત્તિરૂપે પ્રગટ થઈને પણ સ્વયં અનાભાસ છે, શિવ, કેવલ અને શાંત છે.
ગોપાલં ભૂલીલાવિગ્રહગોપાલં કુલગોપાલં ગોપીખેલનગોવર્ધનધૃતિલીલાલાલિતગોપાલમ્ । ગોભિર્નિગદિતગોવિન્દસ્ફુટનામાનં બહુનામાનં ગોપીગોચરદૂરં પ્રણમત ગોવિન્દં પરમાનન્દમ્ ॥ ૪ ॥
Gopalam bhulilavigrahagopalam kulagopalam Gopikhelana-govardhanadhritilila-lalitagopalam | Gobhirnigaditagovindasphutanaamanam bahunaamanam Gopigocharaduram pranamata govindam paramanandam || 4 ||
અર્થ:ગોવિંદને, પરમાનંદને પ્રણામ કરો — જે ગોપાલ છે, ભૂલોકની લીલા માટે ગોપ-રૂપધારી, કુળના ગોપાલ; જેમણે ગોપીઓ સાથે ખેલમાં ગોવર્ધન ધારણની લીલાથી ગોપાલોને આનંદિત કર્યા; જેના સ્પષ્ટ નામ 'ગોવિંદ'ને ગાયો પણ રંભીને પોકારે છે, જે બહુનામ છે, છતાં ગોપીઓની દૃષ્ટિથી પણ પર છે.
ગોપીમણ્ડલગોષ્ઠીભેદં ભેદાવસ્થમભેદાભં શશ્વદ્ગોખુરનિર્ધૂતોદ્ગતધૂલીધૂસરસૌભાગ્યમ્ । શ્રદ્ધાભક્તિગૃહીતાનન્દમચિન્ત્યં ચિન્તિતસદ્ભાવં ચિન્તામણિમહિમાનં પ્રણમત ગોવિન્દં પરમાનન્દમ્ ॥ ૫ ॥
Gopimandalagoshthibhedam bhedavasthamabhedabham Shashvadgokhuranirdhutodgatadhulidhusarasaubhagyam | Shraddhabhaktigrihitanandamachintyam chintitasadbhavam Chintamanimahimanam pranamata govindam paramanandam || 5 ||
અર્થ:ગોવિંદને, પરમાનંદને પ્રણામ કરો — જે ગોપીમંડળોમાં ભિન્ન-ભિન્ન દેખાઈને પણ અભિન્ન છે; જેનું સૌભાગ્ય ગાયોના ખરીઓથી સદા ઊડતી ધૂળથી ધૂસરિત છે; જેનો આનંદ શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી જ ગ્રહણ થાય છે, જે અચિંત્ય હોવા છતાં સત્પુરુષો વડે ચિંતિત સદ્ભાવ છે, ચિંતામણિ સમાન મહિમાવાન છે.
સ્નાનવ્યાકુલયોષિદ્વસ્ત્રમુપાદાયાગમુપારૂઢં વ્યાદિત્સન્તીરથ દિગ્વસ્ત્રા દાતુમુપાકર્ષન્તં તાઃ । નિર્ધૂતદ્વયશોકવિમોહં બુદ્ધં બુદ્ધેરન્તઃસ્થં સત્તામાત્રશરીરં પ્રણમત ગોવિન્દં પરમાનન્દમ્ ॥ ૬ ॥
Snanavyakulayoshidvastramupadayagamuparudham Vyaditsantiratha digvastra datumupakarshantam tah | Nirdhutadvayashokavimoham buddham buddherantahstham Sattamatrashariram pranamata govindam paramanandam || 6 ||
અર્થ:ગોવિંદને, પરમાનંદને પ્રણામ કરો — જે સ્નાનમાં વ્યસ્ત ગોપીઓના વસ્ત્ર લઈને વૃક્ષ પર ચઢી ગયા, અને જ્યારે તેઓ નગ્ન થઈને આવી ત્યારે વસ્ત્ર દેવા તેમને પાસે બોલાવી; જે શોક અને મોહના દ્વંદ્વથી રહિત બુદ્ધસ્વરૂપ છે, બુદ્ધિની અંદર સ્થિત છે, જેનું શરીર કેવળ સત્તામાત્ર છે.
કાન્તં કારણકારણમાદિમનાદિં કાલમનાભાસં કાલિન્દીગતકાલિયશિરસિ મુહુર્નૃત્યન્તં નૃત્યન્તમ્ । કાલં કાલકલાતીતં કલિતાશેષં કલિદોષઘ્નં કાલત્રયગતિહેતું પ્રણમત ગોવિન્દં પરમાનન્દમ્ ॥ ૭ ॥
Kantam karanakaranamadimanadim kalamanabhasam Kalindigatakaliyashirasi muhurnrityantam nrityantam | Kalam kalakalatitam kalitaasesham kalidoshaghnam Kalatrayagatihetum pranamata govindam paramanandam || 7 ||
અર્થ:ગોવિંદને, પરમાનંદને પ્રણામ કરો — જે કાંત, કારણોના કારણ, અનાદિના પણ આદિ, સ્વયં કાળ હોવા છતાં અનાભાસ છે; જે યમુનામાં કાલિયના માથા પર વારંવાર નૃત્ય કરે છે; જે કાળકળાઓથી અતીત કાળ છે, સમસ્તને વ્યાપ્ત કરનાર, કળિયુગના દોષોના નાશક, ત્રણે કાળની ગતિના હેતુ છે.
વૃન્દાવનભુવિ વૃન્દારકગણવૃન્દારાધિતવન્દ્યાયં કુન્દાભામલમન્દસ્મેરસુધાનન્દં સુહૃદાનન્દમ્ । વન્દ્યાશેષમહામુનિમાનસવન્દ્યાનન્દપદદ્વન્દ્વં વન્દ્યાશેષગુણાબ્ધિં પ્રણમત ગોવિન્દં પરમાનન્દમ્ ॥ ૮ ॥
Vrindavanabhuvi vrindarakaganavrindaradhitavandyayam Kundabhaamalamandasmera-sudhanandam suhridanandam | Vandyaasheshamahamunimanasavandyanandapadadvandvam Vandyaasheshagunabdhim pranamata govindam paramanandam || 8 ||
અર્થ:ગોવિંદને, પરમાનંદને પ્રણામ કરો — જે વૃંદાવનની ભૂમિમાં દેવગણોના સમૂહો વડે આરાધિત અને વંદનીય છે; જેનું મંદ અને કુંદ-પુષ્પ સમું નિર્મળ સુધામય સ્મિત આનંદદાયી છે, જે સુહૃદોના આનંદ છે; જેના આનંદમય ચરણયુગલ સમસ્ત મહામુનિઓના મનમાં વંદનીય છે, જે સમસ્ત વંદનીય ગુણોના સાગર છે.
ગોવિન્દાષ્ટકમેતદધીતે ગોવિન્દાર્પિતચેતા યો ગોવિન્દાચ્યુત માધવ વિષ્ણો ગોકુલનાયક કૃષ્ણેતિ । ગોવિન્દાઙ્ઘ્રિસરોજધ્યાનસુધાજલધૌતસમસ્તાઘો ગોવિન્દં પરમાનન્દામૃતમન્તઃસ્થં સ તમભ્યેતિ ॥
Govindashtakametadadhite govindarpitacheta yo Govindachyuta madhava vishno gokulanayaka krishneti | Govindanghrisarojadhyanasudhajaladhautasamastagho Govindam paramanandamritamantahstham sa tamabhyeti ||
અર્થ:જે ભક્ત ગોવિંદમાં ચિત્ત અર્પીને આ ગોવિંદાષ્ટકનો પાઠ કરે છે, 'ગોવિંદ! અચ્યુત! માધવ! વિષ્ણો! ગોકુલનાયક! કૃષ્ણ!' પોકારતાં — ગોવિંદના ચરણકમળોના ધ્યાનરૂપી સુધાસાગરમાં જેના સમસ્ત પાપ ધોવાઈ જાય છે — તે અંતઃસ્થિત તે પરમાનંદામૃતસ્વરૂપ ગોવિંદને પ્રાપ્ત કરે છે.
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
गोविन्दाष्टकम् (सत्यं ज्ञानमनन्तम्) પાઠના લાભ
પરમ તત્ત્વના વેદાંતિક ચિંતનને કૃષ્ણની લીલાઓની પ્રેમમય ભક્તિ સાથે જોડે છે
દરેક શ્લોક 'પ્રણમત ગોવિંદં પરમાનંદમ્'થી પૂરો થઈ મનને પરમ આનંદ તરફ ખેંચે છે
સમાપન શ્લોક વચન આપે છે કે પાઠ કરનારના પાપ ધોવાઈને તે અંતઃસ્થ ગોવિંદને પ્રાપ્ત કરે છે
જ્ઞાન અને ભક્તિ બંનેને એકસાથે વિકસાવે છે
આદિ શંકરાચાર્ય દ્વારા રચિત હોવાથી તે મહાન અદ્વૈત આચાર્યની કૃપા વહન કરે છે
ચિંતનપૂર્વક પાઠ કરવાથી ગહન શાંતિ અને એકાગ્રતા લાવે છે
નિત્ય પાઠ, જન્માષ્ટમી અને કૃષ્ણ-પૂજા માટે ઉત્કૃષ્ટ છે
गोविन्दाष्टकम् (सत्यं ज्ञानमनन्तम्) જપ વિધિ
ભગવાન કૃષ્ણ / ગોવિંદની પ્રતિમા સમક્ષ શાંતભાવે બેસો, દીપ પ્રગટાવો અને આઠે શ્લોકોનો ધીમે-ધીમે પાઠ કરો, બંને અર્થ મનમાં ધારણ કરતાં — ગોવિંદ નિરાકાર સત્ય રૂપે અને વ્રજના બાળક રૂપે. ધ્રુવપદ 'પ્રણમત ગોવિંદં પરમાનંદમ્'ને મનને ભક્તિમાં સ્થિર કરવા દો. નવમા (ફળ) શ્લોક સાથે સમાપન કરો, 'ગોવિંદ, અચ્યુત, માધવ, વિષ્ણુ, કૃષ્ણ' નામ પોકારતાં. વિશેષ કરીને જન્માષ્ટમી પર તેનો પાઠ થાય છે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ गोविन्दाष्टकम् (सत्यं ज्ञानमनन्तम्) શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ