ਮੁਚੁਕੁਨ੍ਦ ਸ੍ਤੁਤਿ
मुचुकुन्द स्तुति in Punjabi (Gurmukhi) · ਪੰਜਾਬੀ
ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ/ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ
ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਕਥਾ
Srimad Bhagavata Purana, Canto 10, Chapter 51, verses 46–57 (Mucukunda-stuti) · Sage Veda-Vyasa (as spoken by King Mucukunda) · Classical Puranic era
When the barbarian king Kalayavana attacked Mathura, Lord Krishna lured him into a dark mountain cave where the ancient king Mucukunda lay sleeping. Long ago Mucukunda had aided the demigods in war and, exhausted, was granted the boon of undisturbed sleep, with the power to reduce to ashes anyone who woke him. Kalayavana, mistaking the sleeping king for Krishna, kicked him; Mucukunda awoke, and his angry glance burned the demon to ashes. Then the king beheld the effulgent form of Lord Krishna and, recognizing Him as the Supreme Lord, offered this heartfelt prayer of detachment and surrender. The Lord blessed him to perform austerity and attain Him in his next life.
✦ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ
By the boon recorded in the Bhagavata, the mere glance of the awakened Mucukunda instantly reduced the mighty demon Kalayavana to ashes — accomplishing what whole armies could not, and showing that the Lord arranges even a sleeping devotee's awakening for a divine purpose. Mucukunda then walked out of the cave a transformed soul, his ages of kingship dissolved into longing for God alone.
ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੂਰਾ ਪਾਠ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਗਤੀ ਜਾਂ ▶ ਬਟਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸੁਣੋ
ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਜਨੋ ਦੁਰ੍ਲਭਮਤ੍ਰ ਮਾਨੁਸ਼ਂ ਕਥਞ੍ਚਿਦਵ੍ਯਙ੍ਗਮਯਤ੍ਨਤੋऽਨਘ । ਪਾਦਾਰਵਿਨ੍ਦਂ ਨ ਭਜਤ੍ਯਸਨ੍ਮਤਿ- ਰ੍ਗ੍ਰਿਹਾਨ੍ਧਕੂਪੇ ਪਤਿਤੋ ਯਥਾ ਪਸ਼ੁਃ ॥ ੪੬ ॥
labdhvā jano durlabham atra mānuṣaṃ kathañcid avyaṅgam ayatnato 'nagha | pādāravindaṃ na bhajaty asan-matir gṛhāndha-kūpe patito yathā paśuḥ || 46 ||
ਅਰਥ:हे निष्पाप प्रभो! इस दुर्लभ एवं पूर्ण मनुष्य-शरीर को अनायास पाकर भी जो मूढ़बुद्धि मनुष्य आपके चरणकमलों का भजन नहीं करता, वह गृहस्थी के अन्धे कुएँ में गिरे पशु के समान है।
ਮਮੈਸ਼ ਕਾਲੋऽਜਿਤ ਨਿਸ਼੍ਫਲੋ ਗਤੋ ਰਾਜ੍ਯਸ਼੍ਰਿਯੋਨ੍ਨਦ੍ਧਮਦਸ੍ਯ ਭੂਪਤੇਃ । ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧੇਃ ਸੁਤਦਾਰਕੋਸ਼ਭੂਸ਼੍ਵ੍ ਆਸਜ੍ਜਮਾਨਸ੍ਯ ਦੁਰਨ੍ਤਚਿਨ੍ਤਯਾ ॥ ੪੭ ॥
mamaiṣa kālo 'jita niṣphalo gato rājya-śriyonnaddha-madasya bhū-pateḥ | martyātma-buddheḥ suta-dāra-kośa-bhūṣv āsajjamānasya duranta-cintayā || 47 ||
ਅਰਥ:हे अजित! मेरा यह समय व्यर्थ बीत गया; क्योंकि राज्य-लक्ष्मी के मद से उन्मत्त, इस मर्त्य देह को ही आत्मा मानने वाला मैं, पुत्र, स्त्री, कोश और भूमि में आसक्त रहकर अनन्त चिन्ता से ग्रस्त रहा।
ਕਲੇਵਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਘਟਕੁਡ੍ਯਸਨ੍ਨਿਭੇ ਨਿਰੂਢਮਾਨੋ ਨਰਦੇਵ ਇਤ੍ਯਹਮ੍ । ਵ੍ਰਿਤੋ ਰਥੇਭਾਸ਼੍ਵਪਦਾਤ੍ਯਨੀਕਪੈ- ਰ੍ਗਾਂ ਪਰ੍ਯਟਂਸ੍ਤ੍ਵਾਗਣਯਨ੍ਸੁਦੁਰ੍ਮਦਃ ॥ ੪੮ ॥
kalevare 'smin ghaṭa-kuḍya-sannibhe nirūḍha-māno nara-deva ity aham | vṛto rathebhāśva-padāty-anīkapair gāṃ paryaṭaṃs tvāgaṇayan su-durmadaḥ || 48 ||
ਅਰਥ:घड़े या मिट्टी की दीवार के समान इस शरीर में 'मैं नरदेव (राजा) हूँ' — ऐसा मिथ्या अभिमान करके, रथ, हाथी, घोड़े, पैदल सेना और सेनापतियों से घिरा हुआ अत्यन्त उन्मत्त मैं आपकी अवहेलना करते हुए पृथ्वी पर विचरता रहा।
ਪ੍ਰਮਤ੍ਤਮੁਚ੍ਚੈਰਿਤਿਕ੍ਰਿਤ੍ਯਚਿਨ੍ਤਯਾ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਦ੍ਧਲੋਭਂ ਵਿਸ਼ਯੇਸ਼ੁ ਲਾਲਸਮ੍ । ਤ੍ਵਮਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸਹਸਾਭਿਪਦ੍ਯਸੇ ਕ੍ਸ਼ੁਲ੍ਲੇਲਿਹਾਨੋऽਹਿਰਿਵਾਖੁਮਨ੍ਤਕਃ ॥ ੪੯ ॥
pramattam uccair iti-kṛtya-cintayā pravṛddha-lobhaṃ viṣayeṣu lālasam | tvam apramattaḥ sahasābhipadyase kṣul-lelihāno 'hir ivākhum antakaḥ || 49 ||
ਅਰਥ:जब मनुष्य अपने कर्तव्यों की चिन्ता में प्रमत्त, बढ़ते लोभ वाला और विषयों में लालायित रहता है, तब आप अप्रमत्त रहकर सहसा उस पर आ पड़ते हैं — जैसे भूखा, जीभ लपलपाता सर्प चूहे को पकड़ लेता है, वैसे ही काल (मृत्यु) उसे पकड़ लेता है।
ਪੁਰਾ ਰਥੈਰ੍ਹੇਮਪਰਿਸ਼੍ਕ੍ਰਿਤੈਸ਼੍ਚਰਨ੍ ਮਤਂਗਜੈਰ੍ਵਾ ਨਰਦੇਵਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਸ ਏਵ ਕਾਲੇਨ ਦੁਰਤ੍ਯਯੇਨ ਤੇ ਕਲੇਵਰੋ ਵਿਟ੍ਕ੍ਰਿਮਿਭਸ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ॥ ੫੦ ॥
purā rathair hema-pariṣkṛtaiś caran mataṃ-gajair vā nara-deva-saṃjñitaḥ | sa eva kālena duratyayena te kalevaro viṭ-kṛmi-bhasma-saṃjñitaḥ || 50 ||
ਅਰਥ:जो शरीर पहले स्वर्ण-मण्डित रथों और मतवाले हाथियों पर 'राजा' कहलाता हुआ विचरता था, वही आपके दुरत्यय काल से विष्ठा, कृमि अथवा भस्म नामधारी हो जाता है।
ਨਿਰ੍ਜਿਤ੍ਯ ਦਿਕ੍ਚਕ੍ਰਮਭੂਤਵਿਗ੍ਰਹੋ ਵਰਾਸਨਸ੍ਥਃ ਸਮਰਾਜਵਨ੍ਦਿਤਃ । ਗ੍ਰਿਹੇਸ਼ੁ ਮੈਥੁਨ੍ਯਸੁਖੇਸ਼ੁ ਯੋਸ਼ਿਤਾਂ ਕ੍ਰੀਡਾਮ੍ਰਿਗਃ ਪੂਰੁਸ਼ ਈਸ਼ ਨੀਯਤੇ ॥ ੫੧ ॥
nirjitya dik-cakram abhūta-vigraho varāsana-sthaḥ sama-rāja-vanditaḥ | gṛheṣu maithunya-sukheṣu yoṣitāṃ krīḍā-mṛgaḥ pūruṣa īśa nīyate || 51 ||
ਅਰਥ:समस्त दिशाओं को जीतकर, निष्कण्टक होकर, श्रेष्ठ सिंहासन पर बैठकर समान राजाओं से वन्दित होता हुआ भी, हे ईश! पुरुष घर में स्त्रियों के मैथुन-सुख के लिए पालतू पशु (खिलौने) की भाँति इधर-उधर ले जाया जाता है।
ਕਰੋਤਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਤਪਃਸੁਨਿਸ਼੍ਠਿਤੋ ਨਿਵ੍ਰਿਤ੍ਤਭੋਗਸ੍ਤਦਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾਦਦਤ੍ । ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਭੂਯਾਸਮਹਂ ਸ੍ਵਰਾਡਿਤਿ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਦ੍ਧਤਰ੍ਸ਼ੋ ਨ ਸੁਖਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ॥ ੫੨ ॥
karoti karmāṇi tapaḥ-suniṣṭhito nivṛtta-bhogas tad-apekṣayādadat | punaś ca bhūyāsam ahaṃ sva-rāḍ iti pravṛddha-tarṣo na sukhāya kalpate || 52 ||
ਅਰਥ:तपस्या में सुनिष्ठित होकर, भोग त्यागकर, भविष्य के फल की अपेक्षा से कर्म करता हुआ, 'मैं पुनः-पुनः स्वराट् (स्वतन्त्र) बनूँ' — इस बढ़ती तृष्णा से वह कभी सुख को प्राप्त नहीं होता।
ਭਵਾਪਵਰ੍ਗੋ ਭ੍ਰਮਤੋ ਯਦਾ ਭਵੇ- ਜ੍ਜਨਸ੍ਯ ਤਰ੍ਹ੍ਯਚ੍ਯੁਤ ਸਤ੍ਸਮਾਗਮਃ । ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਮੋ ਯਰ੍ਹਿ ਤਦੈਵ ਸਦ੍ਗਤੌ ਪਰਾਵਰੇਸ਼ੇ ਤ੍ਵਯਿ ਜਾਯਤੇ ਮਤਿਃ ॥ ੫੩ ॥
bhavāpavargo bhramato yadā bhavej janasya tarhy acyuta sat-samāgamaḥ | sat-saṅgamo yarhi tadaiva sad-gatau parāvareśe tvayi jāyate matiḥ || 53 ||
ਅਰਥ:हे अच्युत! भटकते हुए जीव को जब संसार से मुक्ति का समय आता है, तभी उसे सत्पुरुषों का संग प्राप्त होता है; और जब सत्संग होता है, उसी क्षण सन्तों के गन्तव्य, पर-अवर के स्वामी आप में उसकी मति उत्पन्न होती है।
ਮਨ੍ਯੇ ਮਮਾਨੁਗ੍ਰਹ ਈਸ਼ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤੋ ਰਾਜ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਾਪਗਮੋ ਯਦ੍ਰਿਚ੍ਛਯਾ । ਯਃ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥ੍ਯਤੇ ਸਾਧੁਭਿਰੇਕਚਰ੍ਯਯਾ ਵਨਂ ਵਿਵਿਕ੍ਸ਼ਦ੍ਭਿਰਖਣ੍ਡਭੂਮਿਪੈਃ ॥ ੫੪ ॥
manye mamānugraha īśa te kṛto rājyānubandhāpagamo yadṛcchayā | yaḥ prārthyate sādhubhir eka-caryayā vanaṃ vivikṣadbhir akhaṇḍa-bhūmi-paiḥ || 54 ||
ਅਰਥ:हे ईश! मैं मानता हूँ कि आपने मुझ पर अनुग्रह किया है, क्योंकि आपकी ही इच्छा से मेरा राज्य का बन्धन छूट गया — वही मुक्ति, जिसकी प्रार्थना अखण्ड राज्य वाले साधु राजा वन में एकाकी जाने की इच्छा से करते हैं।
ਨ ਕਾਮਯੇऽਨ੍ਯਂ ਤਵ ਪਾਦਸੇਵਨਾ- ਦਕਿਞ੍ਚਨਪ੍ਰਾਰ੍ਥ੍ਯਤਮਾਦ੍ਵਰਂ ਵਿਭੋ । ਆਰਾਧ੍ਯ ਕਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਹ੍ਯਪਵਰ੍ਗਦਂ ਹਰੇ ਵ੍ਰਿਣੀਤ ਆਰ੍ਯੋ ਵਰਮਾਤ੍ਮਬਨ੍ਧਨਮ੍ ॥ ੫੫ ॥
na kāmaye 'nyaṃ tava pāda-sevanād akiñcana-prārthyatamād varaṃ vibho | ārādhya kas tvāṃ hy apavarga-daṃ hare vṛṇīta āryo varam ātma-bandhanam || 55 ||
ਅਰਥ:हे विभो! मैं आपके चरणों की सेवा के अतिरिक्त और कोई वर नहीं चाहता — वही वर जो निष्किंचन (निरीह) भक्तों द्वारा सर्वाधिक प्रार्थित है। हे हरे! मुक्तिदाता आपकी आराधना करके कौन आर्य ऐसा वर माँगेगा जो उसे और बाँध दे?
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ੍ਰਿਜ੍ਯਾਸ਼ਿਸ਼ ਈਸ਼ ਸਰ੍ਵਤੋ ਰਜਸ੍ਤਮਃਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਾਨੁਬਨ੍ਧਨਾਃ । ਨਿਰਞ੍ਜਨਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਮਦ੍ਵਯਂ ਪਰਂ ਤ੍ਵਾਂ ਜ੍ਞਾਪ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਪੁਰੁਸ਼ਂ ਵ੍ਰਜਾਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ ੫੬ ॥
tasmād visṛjyāśiṣa īśa sarvato rajas-tamaḥ-sattva-guṇānubandhanāḥ | nirañjanaṃ nirguṇam advayaṃ paraṃ tvāṃ jñāpti-mātraṃ puruṣaṃ vrajāmy aham || 56 ||
ਅਰਥ:इसलिए, हे ईश! रज, तम और सत्त्व — इन गुणों से बँधे समस्त आशीर्वादों को त्यागकर, मैं निरंजन, निर्गुण, अद्वितीय, परम, ज्ञानमात्र-स्वरूप आप परमपुरुष की शरण में आता हूँ।
ਚਿਰਮਿਹ ਵ੍ਰਿਜਿਨਾਰ੍ਤਸ੍ਤਪ੍ਯਮਾਨੋऽਨੁਤਾਪੈ- ਰਵਿਤ੍ਰਿਸ਼ਸ਼ਡਮਿਤ੍ਰੋऽਲਬ੍ਧਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ । ਸ਼ਰਣਦ ਸਮੁਪੇਤਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਪਦਾਬ੍ਜਂ ਪਰਾਤ੍ਮਨ੍ ਅਭਯਮ੍ਰਿਤਮਸ਼ੋਕਂ ਪਾਹਿ ਮਾਪਨ੍ਨਮੀਸ਼ ॥ ੫੭ ॥
ciram iha vṛjinārtas tapyamāno 'nutāpair avitṛṣa-ṣaḍ-amitro 'labdha-śāntiḥ kathañcit | śaraṇa-da samupetas tvat-padābjaṃ parātman abhayam ṛtam aśokaṃ pāhi māpannam īśa || 57 ||
ਅਰਥ:बहुत काल तक मैं इस लोक में पापजनित दुःखों से पीड़ित, पश्चातापों से सन्तप्त, छह अजेय शत्रुओं (काम-क्रोध आदि) से ग्रस्त रहा और कहीं भी शान्ति न पा सका। हे शरणदाता परमात्मन्! अब मैं आपके चरणकमल में आया हूँ — अभय, सत्य और शोकरहित। हे ईश! शरणागत मेरी रक्षा कीजिए।
ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ
ਉਚਾਰਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ
मुचुकुन्द स्तुति ਪਾਠ ਦੇ ਲਾਭ
A profound hymn of detachment (vairagya) that reveals the emptiness of wealth, power and worldly ambition.
Teaches that loss and adversity may be the hidden grace of the Lord, freeing the soul for devotion (verse 54).
The famous verse 'bhavapavargo bhramato' shows that liberation begins with the association of saints (sat-sanga).
Inspires the prayer for pure, motiveless devotion — desiring nothing but service to the Lord's feet (verse 55).
Awakens sober remembrance of death and the impermanence of the body, redirecting the mind to the eternal.
Held to grant fearlessness, peace and shelter at Krishna's lotus feet for the surrendered soul.
मुचुकुन्द स्तुति ਪਾਠ ਵਿਧੀ
Recite the verses slowly and reflectively before an image of Lord Krishna, meditating on Mucukunda's realization of the vanity of worldly power and his turning fully to the Lord. This stuti is best chanted as a meditation on detachment and surrender; pause over the verses on death and on the grace hidden in misfortune. Conclude with the final prayer for shelter, offering the mind to Krishna as the one fearless, sorrowless refuge.
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ॐ
ਪੂਰਾ मुचुकुन्द स्तुति ਸ਼ਲੋਕ-ਦਰ-ਸ਼ਲੋਕ ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੜ੍ਹੋ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਵੇਖੋ