ਭਜ ਗੋਵਿਨ੍ਦਮ੍
भज गोविन्दम् in Punjabi (Gurmukhi) · ਪੰਜਾਬੀ
ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ/ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ
✦ ਅਰਥ
ਭਜ ਗੋਵਿੰਦਮ੍ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਤੋਤ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਗੋਵਿੰਦ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਧਨ, ਦੇਹ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਜਗਾ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰੋ।
ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਕਥਾ
Composed independently by Adi Shankaracharya · Adi Shankaracharya · 8th century CE (circa 788-820)
ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰਾਣਸੀ (ਕਾਸ਼ੀ) ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਪਾਣਿਨੀ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਰਟਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਦ੍ਰਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ 'ਭਜ ਗੋਵਿੰਦਮ੍' ਰਚਿਆ — ਉਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵੱਲ ਮੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਜੋੜਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਰਚਨਾ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ 'ਮੋਹ ਮੁਦਗਰ' — ਮੋਹ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਥੌੜਾ — ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
✦ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ
ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਰਾਹੀਂ ਭਜ ਗੋਵਿੰਦਮ੍ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖੁਦ ਸਿੱਧ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ। ਕੇਵਲ 32 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੱਠ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਸੂਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਉੱਤੇ ਭਾਸ਼ ਲਿਖੇ, ਅਨੇਕ ਭਗਤੀ ਸਤੋਤ੍ਰ ਰਚੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਰਥ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ) ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਹਾਕੇ ਪਦਾਰਥਕ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਜਪੋ
ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੂਰਾ ਪਾਠ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਗਤੀ ਜਾਂ ▶ ਬਟਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸੁਣੋ
ਭਜ ਗੋਵਿਨ੍ਦਂ ਭਜ ਗੋਵਿਨ੍ਦਂ ਗੋਵਿਨ੍ਦਂ ਭਜ ਮੂਢਮਤੇ । ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤੇ ਕਾਲੇ ਨਹਿ ਨਹਿ ਰਕ੍ਸ਼ਤਿ ਡੁਕ੍ਰਿਞ੍ਕਰਣੇ ॥
Bhaja govindam bhaja govindam govindam bhaja mudhamate Samprapte sannihite kale nahi nahi rakshati dukrinkarane
ਅਰਥ:ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਭਜ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਭਜ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਭਜ, ਹੇ ਮੂਰਖ ਬੁੱਧੀ! ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਦਾ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਦ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ('ਡੁਕ੍ਰਿਞ੍ਕਰਣੇ') ਤੇਰੀ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ।
ਮੂਢ ਜਹੀਹਿ ਧਨਾਗਮਤ੍ਰਿਸ਼੍ਣਾਂ ਕੁਰੁ ਸਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਮਨਸਿ ਵਿਤ੍ਰਿਸ਼੍ਣਾਮ੍ । ਯਲ੍ਲਭਸੇ ਨਿਜਕਰ੍ਮੋਪਾਤ੍ਤਂ ਵਿਤ੍ਤਂ ਤੇਨ ਵਿਨੋਦਯ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ॥
Mudha jahihi dhanagamatrishnam kuru sadbuddhim manasi vitrishnam Yallabhase nijakarmopattam vittam tena vinodaya chittam
ਅਰਥ:ਹੇ ਮੂਰਖ! ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਛੱਡ ਦੇ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਹਿਤ ਸਦਬੁੱਧੀ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਆਪਣੇ ਸਤਕਰਮ ਨਾਲ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲੇ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰੱਖ।
ਨਾਰੀਸ੍ਤਨਭਰ ਨਾਭੀਦੇਸ਼ਂ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਟ੍ਵਾ ਮਾ ਗਾ ਮੋਹਾਵੇਸ਼ਮ੍ । ਏਤਨ੍ਮਾਂਸਵਸਾਦਿਵਿਕਾਰਂ ਮਨਸਿ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯ ਵਾਰਂ ਵਾਰਮ੍ ॥
Naristanabhara nabhidesham drishtva ma ga mohavesham Etanmamsavasadivikaram manasi vichintaya varam varam
ਅਰਥ:ਔਰਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੋਹ ਤੇ ਆਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੈ; ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਮਾਸ, ਚਰਬੀ ਆਦਿ ਦਾ ਹੀ ਵਿਕਾਰ ਹੈ।
ਨਲਿਨੀਦਲ ਗਤਜਲਮਤਿਤਰਲਂ ਤਦ੍ਵਜ੍ਜੀਵਿਤਮਤਿਸ਼ਯ ਚਪਲਮ੍ । ਵਿਦ੍ਧਿ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਭਿਮਾਨਗ੍ਰਸ੍ਤਂ ਲੋਕਂ ਸ਼ੋਕਹਤਂ ਚ ਸਮਸ੍ਤਮ੍ ॥
Nalinidala gatajalamatitaralam tadvajjivitamatishaya chapalam Viddhi vyadhyabhimanagrastam lokam shokahatam cha samastam
ਅਰਥ:ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਏ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੁਪਕੇ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਅਤਿ ਚੰਚਲ ਹੈ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰੋਗ, ਅਭਿਮਾਨ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੈ।
ਯਾਵਦ੍ਵਿਤ੍ਤੋਪਾਰ੍ਜਨਸਕ੍ਤਃ ਤਾਵਨ੍ਨਿਜਪਰਿਵਾਰੋ ਰਕ੍ਤਃ । ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜੀਵਤਿ ਜਰ੍ਜਰਦੇਹੇ ਵਾਰ੍ਤਾਂ ਕੋऽਪਿ ਨ ਪ੍ਰਿਚ੍ਛਤਿ ਗੇਹੇ ॥
Yavadvittoparjanasaktah tavannijaparivaro raktah Pashchajjivati jarjaradehe vartam kopi na prichchhati gehe
ਅਰਥ:ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਯੋਗ ਹੈਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਤੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਮਗਰੋਂ ਜਦ ਸਰੀਰ ਜਰਜਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤੇਰਾ ਹਾਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ।
ਯਾਵਤ੍ਪਵਨੋ ਨਿਵਸਤਿ ਦੇਹੇ ਤਾਵਤ੍ਪ੍ਰਿਚ੍ਛਤਿ ਕੁਸ਼ਲਂ ਗੇਹੇ । ਗਤਵਤਿ ਵਾਯੌ ਦੇਹਾਪਾਯੇ ਭਾਰ੍ਯਾ ਬਿਭ੍ਯਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਯੇ ॥
Yavatpavano nivasati dehe tavatprichchhati kushalam gehe Gatavati vayau dehapaye bharya bibhyati tasminkaye
ਅਰਥ:ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕੁਸ਼ਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਉੱਤੇ, ਉਸੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਤਨੀ ਵੀ ਡਰਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਬਾਲਸ੍ਤਾਵਤ੍ਕ੍ਰੀਡਾਸਕ੍ਤਃ ਤਰੁਣਸ੍ਤਾਵਤ੍ਤਰੁਣੀਸਕ੍ਤਃ । ਵ੍ਰਿਦ੍ਧਸ੍ਤਾਵਚ੍ਚਿਨ੍ਤਾਸਕ੍ਤਃ ਪਰਮੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਕੋऽਪਿ ਨ ਸਕ੍ਤਃ ॥
Balastavatkridasaktah tarunastavattarunisaktah Vriddhastavachchintasaktah parame brahmani kopi na saktah
ਅਰਥ:ਬਾਲਕ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਜਵਾਨ ਜਵਾਨੀ (ਮੁਟਿਆਰ) ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੈ, ਬੁੱਢਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਹੈ — ਪਰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਹਾਏ, ਕੋਈ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ।
ਕਾ ਤੇ ਕਾਨ੍ਤਾ ਕਸ੍ਤੇ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸਂਸਾਰੋऽਯਮਤੀਵ ਵਿਚਿਤ੍ਰਃ । ਕਸ੍ਯ ਤ੍ਵਂ ਕਃ ਕੁਤ ਆਯਾਤਃ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਿਨ੍ਤਯ ਤਦਿਹ ਭ੍ਰਾਤਃ ॥
Ka te kanta kaste putrah samsaroyamativa vichitrah Kasya tvam kah kuta ayatah tattvam chintaya tadiha bhratah
ਅਰਥ:ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਕੌਣ? ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕੌਣ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਤਿ ਵਿਚਿੱਤਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈਂ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਹੇ ਭਾਈ! ਇਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ।
ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਤ੍ਵੇ ਨਿਸ੍ਸਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਨਿਸ੍ਸਙ੍ਗਤ੍ਵੇ ਨਿਰ੍ਮੋਹਤ੍ਵਮ੍ । ਨਿਰ੍ਮੋਹਤ੍ਵੇ ਨਿਸ਼੍ਚਲਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਃ ॥
Satsangatve nissangatvam nissangatve nirmohatvam Nirmohatve nishchalatattvam nishchalatattve jivanmuktih
ਅਰਥ:ਸਤਸੰਗ ਤੋਂ ਨਿਸੰਗਤਾ; ਨਿਸੰਗਤਾ ਤੋਂ ਨਿਰਮੋਹਤਾ; ਨਿਰਮੋਹਤਾ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੱਤ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੱਤ ਤੋਂ ਜੀਵਨਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਯਸਿ ਗਤੇ ਕਃ ਕਾਮਵਿਕਾਰਃ ਸ਼ੁਸ਼੍ਕੇ ਨੀਰੇ ਕਃ ਕਾਸਾਰਃ । ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਵਿਤ੍ਤੇ ਕਃ ਪਰਿਵਾਰਃ ਜ੍ਞਾਤੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਕਃ ਸਂਸਾਰਃ ॥
Vayasi gate kah kamavikarah shushke nire kah kasarah Kshine vitte kah parivarah jnate tattve kah samsarah
ਅਰਥ:ਜਵਾਨੀ ਬੀਤ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਕਾਮਵਿਕਾਰ ਕਿੱਥੇ? ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਸਰੋਵਰ ਕਿੱਥੇ? ਧਨ ਖੀਣ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕਿੱਥੇ? ਤੱਤਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰ ਕਿੱਥੇ?
ਮਾ ਕੁਰੁ ਧਨ ਯੌਵਨ ਗਰ੍ਵਂ ਹਰਤਿ ਨਿਮੇਸ਼ਾਤ੍ਕਾਲਃ ਸਰ੍ਵਮ੍ । ਮਾਯਾਮਯਮਿਦਮਖਿਲਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਦਂ ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ॥
Ma kuru dhana yauvana garvam harati nimeshatkalah sarvam Mayamayamidamakhilam hitva brahmapadam tvam pravisha viditva
ਅਰਥ:ਧਨ, ਜਨ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਘਮੰਡ ਨਾ ਕਰ; ਕਾਲ ਛਿਣ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਮਾਯਾਮਈ ਜਗਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਪਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ।
ਦਿਨਯਾਮਿਨ੍ਯੌ ਸਾਯਂ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤੌ ਪੁਨਰਾਯਾਤਃ । ਕਾਲਃ ਕ੍ਰੀਡਤਿ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਾਯੁਃ ਤਦਪਿ ਨ ਮੁਞ੍ਚਤ੍ਯਾਸ਼ਾਵਾਯੁਃ ॥
Dinayaminyau sayam pratah shishiravasantau punarayatah Kalah kridati gachchhatyayuh tadapi na munchatyashavayuh
ਅਰਥ:ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸ਼ਾਮ-ਸਵੇਰ, ਸਿਆਲ-ਬਸੰਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਉਮਰ ਬੀਤਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਫਿਰ ਵੀ ਆਸ-ਰੂਪੀ ਵਾਯੂ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।
ਕਾ ਤੇ ਕਾਨ੍ਤਾ ਧਨਗਤਚਿਨ੍ਤਾ ਵਾਤੁਲ ਕਿਂ ਤਵ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਿਯਨ੍ਤਾ । ਤ੍ਰਿਜਗਤਿ ਸਜ੍ਜਨਸਙ੍ਗਤਿਰੇਕਾ ਭਵਤਿ ਭਵਾਰ੍ਣਵਤਰਣੇ ਨੌਕਾ ॥
Ka te kanta dhanagatachinta vatula kim tava nasti niyanta Trijagati sajjanasangatireka bhavati bhavarnavatarane nauka
ਅਰਥ:ਹੇ ਬਾਵਲੇ! ਪਤਨੀ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਨਿਯੰਤਾ (ਰਾਹ-ਦਸੇਰਾ) ਨਹੀਂ? ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਸੰਗਤ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਬੇੜੀ ਹੈ ਜੋ ਭਵਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਤਾਰਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਮਞ੍ਜਰਿਕਾਭਿਰਸ਼ੇਸ਼ਃ ਕਥਿਤੋ ਵੈਯਾਕਰਣਸ੍ਯੈਸ਼ਃ । ਉਪਦੇਸ਼ੋऽਭੂਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾ ਨਿਪੁਣੈਃ ਸ਼੍ਰੀਮਚ੍ਛਙ੍ਕਰ ਭਗਵਚ੍ਛਰਣੈਃ ॥
Dvadasha manjarikabhirasheshah kathito vaiyakaranasyaishah Upadeshobhudvidya nipunaih shrimachchhankara bhagavachchharanaih
ਅਰਥ:ਬਾਰਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ (ਦ੍ਵਾਦਸ਼-ਮੰਜਰਿਕਾ) ਕਹੇ ਗਏ ਇਸ ਸੰਪੂਰਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ, ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ (ਉਸ) ਵੈਯਾਕਰਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਜਟਿਲੋ ਮੁਣ੍ਡੀ ਲੁਞ੍ਛਿਤਕੇਸ਼ਃ ਕਾਸ਼ਾਯਾਮ੍ਬਰ ਬਹੁਕ੍ਰਿਤਵੇਸ਼ਃ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਪਿ ਚ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਮੂਢਃ ਉਦਰਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਬਹੁਕ੍ਰਿਤਵੇਸ਼ਃ ॥
Jatilo mundi lunchhitakeshah kashayambara bahukritaveshah Pashyannapi cha na pashyati mudhah udaranimittam bahukritaveshah
ਅਰਥ:ਕੋਈ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਕੋਈ ਮੁੰਡਿਆ, ਕੋਈ ਕੇਸ-ਪੁੱਟੇ, ਕੋਈ ਕਾਸ਼ਾਯ ਬਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਭੇਖ ਧਾਰੇ — ਮੂਰਖ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਇਹ ਅਨੇਕ ਭੇਖ ਕੇਵਲ ਢਿੱਡ ਲਈ ਹਨ।
ਅਙ੍ਗਂ ਗਲਿਤਂ ਪਲਿਤਂ ਮੁਣ੍ਡਂ ਦਸ਼ਨਵਿਹੀਨਂ ਜਾਤਂ ਤੁਣ੍ਡਮ੍ । ਵ੍ਰਿਦ੍ਧੋ ਯਾਤਿ ਗ੍ਰਿਹੀਤ੍ਵਾ ਦਣ੍ਡਂ ਤਦਪਿ ਨ ਮੁਞ੍ਚਤ੍ਯਾਸ਼ਾਪਿਣ੍ਡਮ੍ ॥
Angam galitam palitam mundam dashanavihinam jatam tundam Vriddho yati grihitva dandam tadapi na munchatyashapindam
ਅਰਥ:ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ, ਸਿਰ ਚਿੱਟਾ, ਮੂੰਹ ਦੰਦਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ; ਬੁੱਢਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ — ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਸ ਦਾ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
ਅਗ੍ਰੇ ਵਹ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਿਸ਼੍ਠੇ ਭਾਨੁਃ ਰਾਤ੍ਰੌ ਚੁਬੁਕ ਸਮਰ੍ਪਿਤ ਜਾਨੁਃ । ਕਰਤਲ ਭਿਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਰੁਤਲਵਾਸਃ ਤਦਪਿ ਨ ਮੁਞ੍ਚਤ੍ਯਾਸ਼ਾਪਾਸ਼ਃ ॥
Agre vahnih prishthe bhanuh ratrau chubuka samarpita januh Karatala bhikshastarutalavasah tadapi na munchatyashapashah
ਅਰਥ:ਅੱਗੇ ਅੱਗ, ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੁੱਪ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੋਡਿਆਂ ਨੂੰ ਠੋਡੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਾ; ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਭਿਖਿਆ, ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਵਾਸ — ਫਿਰ ਵੀ ਆਸ ਦਾ ਫਾਹਾ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ।
ਕੁਰੁਤੇ ਗਙ੍ਗਾਸਾਗਰਗਮਨਂ ਵ੍ਰਤ ਪਰਿਪਾਲਨਮਥਵਾ ਦਾਨਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਵਿਹੀਨਃ ਸਰ੍ਵਮਤੇਨ ਭਜਤਿ ਨ ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਜਨ੍ਮਸ਼ਤੇਨ ॥
Kurute gangasagaragamanam vrata paripalanamathava danam Jnanavihinah sarvamatena bhajati na muktim janmashatena
ਅਰਥ:ਕੋਈ ਗੰਗਾਸਾਗਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰੇ, ਵਰਤ ਪਾਲੇ ਜਾਂ ਦਾਨ ਦੇਵੇ — ਫਿਰ ਵੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਉੱਤੇ, ਸਾਰੇ ਮਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਸੁਰਮਨ੍ਦਿਰ ਨਿਵਾਸਃ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਭੂਤਲਮਜਿਨਂ ਵਾਸਃ । ਸਰ੍ਵ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਭੋਗਤ੍ਯਾਗਃ ਕਸ੍ਯ ਸੁਖਂ ਨ ਕਰੋਤਿ ਵਿਰਾਗਃ ॥
Suramandira nivasah shayya bhutalamajinam vasah Sarva parigraha bhogatyagah kasya sukham na karoti viragah
ਅਰਥ:ਦੇਵ-ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ, ਸੇਜ ਵਜੋਂ ਭੂਮੀ, ਬਸਤਰ ਵਜੋਂ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ — ਸਾਰੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੇ ਭੋਗ ਦਾ ਤਿਆਗ: ਅਜਿਹਾ ਵੈਰਾਗ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ?
ਯੋਗਰਤੋ ਵਾ ਭੋਗਰਤੋ ਵਾ ਸਙ੍ਗਰਤੋ ਵਾ ਸਙ੍ਗਵਿਹੀਨਃ । ਯਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਰਮਤੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਨ੍ਦਤਿ ਨਨ੍ਦਤਿ ਨਨ੍ਦਤ੍ਯੇਵ ॥
Yogarato va bhogarato va sangarato va sangavihinah Yasya brahmani ramate chittam nandati nandati nandatyeva
ਅਰਥ:ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭੋਗ ਵਿੱਚ, ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੰਗਰਹਿਤ — ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭਗਵਦ੍ਗੀਤਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦਧੀਤਾ ਗਙ੍ਗਾਜਲ ਲਵਕਣਿਕਾ ਪੀਤਾ । ਸਕ੍ਰਿਦਪਿ ਯੇਨ ਮੁਰਾਰਿਸਮਰ੍ਚਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਯਮੇਨ ਨ ਚਰ੍ਚਾ ॥
Bhagavadgita kinchidadhita gangajala lavakanika pita Sakridapi yena murarisamarcha kriyate tasya yamena na charcha
ਅਰਥ:ਜਿਸ ਨੇ ਭਗਵਦਗੀਤਾ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਗੰਗਾਜਲ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਪੀਤੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਮੁਰਾਰੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ — ਉਸ ਨਾਲ ਯਮ (ਮੌਤ) ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਪੁਨਰਪਿ ਜਨਨਂ ਪੁਨਰਪਿ ਮਰਣਂ ਪੁਨਰਪਿ ਜਨਨੀਜਠਰੇ ਸ਼ਯਨਮ੍ । ਇਹ ਸਂਸਾਰੇ ਬਹੁਦੁਸ੍ਤਾਰੇ ਕ੍ਰਿਪਯਾऽਪਾਰੇ ਪਾਹਿ ਮੁਰਾਰੇ ॥
Punarapi jananam punarapi maranam punarapi jananijathare shayanam Iha samsare bahudustare kripayapare pahi murare
ਅਰਥ:ਫਿਰ ਜਨਮ, ਫਿਰ ਮੌਤ, ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ — ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਰਾਰੇ! ਆਪਣੀ ਅਪਾਰ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ!
ਰਥ੍ਯਾਚਰ੍ਪਟ ਵਿਰਚਿਤ ਕਨ੍ਥਃ ਪੁਣ੍ਯਾਪੁਣ੍ਯ ਵਿਵਰ੍ਜਿਤ ਪਨ੍ਥਃ । ਯੋਗੀ ਯੋਗਨਿਯੋਜਿਤ ਚਿਤ੍ਤਃ ਰਮਤੇ ਬਾਲੋਨ੍ਮਤ੍ਤਵਦੇਵ ॥
Rathyacharpata virachita kanthah punyapunya vivarjita panthah Yogi yoganiyojita chittah ramate balonmattavadeva
ਅਰਥ:ਗਲੀ ਦੇ ਲੀਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਗੋਦੜੀ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਲਾਇਆ ਯੋਗੀ ਬਾਲਕ ਜਾਂ ਉਨਮੱਤ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
ਕਸ੍ਤ੍ਵਂ ਕੋऽਹਂ ਕੁਤ ਆਯਾਤਃ ਕਾ ਮੇ ਜਨਨੀ ਕੋ ਮੇ ਤਾਤਃ । ਇਤਿ ਪਰਿਭਾਵਯ ਸਰ੍ਵਮਸਾਰਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਚਾਰਮ੍ ॥
Kastvam koham kuta ayatah ka me janani ko me tatah Iti paribhavaya sarvamasaram vishvam tyaktva svapnavicharam
ਅਰਥ:ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ? ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਕੌਣ, ਪਿਤਾ ਕੌਣ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਅਸਾਰ ਜਾਣ ਕੇ ਛੱਡ ਦੇ।
ਤ੍ਵਯਿ ਮਯਿ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰੈਕੋ ਵਿਸ਼੍ਣੁਃ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕੁਪ੍ਯਸਿ ਮਯ੍ਯਸਹਿਸ਼੍ਣੁਃ । ਭਵ ਸਮਚਿਤ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤ੍ਵਂ ਵਾਞ੍ਛਸ੍ਯਚਿਰਾਦ੍ਯਦਿ ਵਿਸ਼੍ਣੁਤ੍ਵਮ੍ ॥
Tvayi mayi chanyatraiko vishnuh vyartham kupyasi mayyasahishnuh Bhava samachittah sarvatra tvam vanchhasyachiradyadi vishnutvam
ਅਰਥ:ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤੇ ਸਰਬੱਤਰ ਇੱਕੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ। ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਜੇ ਛੇਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂਤਵ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਸਰਬੱਤਰ ਸਮਚਿੱਤ ਹੋ ਜਾ।
ਸ਼ਤ੍ਰੌ ਮਿਤ੍ਰੇ ਪੁਤ੍ਰੇ ਬਨ੍ਧੌ ਮਾ ਕੁਰੁ ਯਤ੍ਨਂ ਵਿਗ੍ਰਹਸਨ੍ਧੌ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਪਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੋਤ੍ਸ੍ਰਿਜ ਭੇਦਾਜ੍ਞਾਨਮ੍ ॥
Shatrau mitre putre bandhau ma kuru yatnam vigrahasandhau Sarvasminnapi pashyatmanam sarvatrotsrija bhedajnanam
ਅਰਥ:ਸ਼ਤਰੂ, ਮਿੱਤਰ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਬੰਧੂ ਨਾਲ ਵਿਗ੍ਰਹ ਜਾਂ ਸੰਧੀ ਦਾ ਜਤਨ ਨਾ ਕਰ। ਸਭ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਰਬੱਤਰ ਭੇਦ ਦੇ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ।
ਕਾਮਂ ਕ੍ਰੋਧਂ ਲੋਭਂ ਮੋਹਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸੋऽਹਮ੍ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਵਿਹੀਨਾ ਮੂਢਾਃ ਤੇ ਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਰਕਨਿਗੂਢਾਃ ॥
Kamam krodham lobham moham tyaktvatmanam pashyati soham Atmajnanavihina mudhah te pachyante narakanigudhah
ਅਰਥ:ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਨੂੰ 'ਸੋਹਮ੍' ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੂਰਖ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਗੇਯਂ ਗੀਤਾ ਨਾਮਸਹਸ੍ਰਂ ਧ੍ਯੇਯਂ ਸ਼੍ਰੀਪਤਿ ਰੂਪਮਜਸ੍ਰਮ੍ । ਨੇਯਂ ਸਜ੍ਜਨ ਸਙ੍ਗੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਦੇਯਂ ਦੀਨਜਨਾਯ ਚ ਵਿਤ੍ਤਮ੍ ॥
Geyam gita namasahasram dhyeyam shripati rupamajasram Neyam sajjana sange chittam deyam dinajanaya cha vittam
ਅਰਥ:ਗੀਤਾ ਤੇ (ਵਿਸ਼ਨੂ-)ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਗਾਉਣ ਯੋਗ ਹਨ; ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸਤਸੰਗ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਨ ਦੀਨ-ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਤਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਾਮਾਭੋਗਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦਨ੍ਤ ਸ਼ਰੀਰੇ ਰੋਗਃ । ਯਦ੍ਯਪਿ ਲੋਕੇ ਮਰਣਂ ਸ਼ਰਣਂ ਤਦਪਿ ਨ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਪਾਪਾਚਰਣਮ੍ ॥
Sukhatah kriyate kamabhogah pashchadanta sharire rogah Yadyapi loke maranam sharanam tadapi na munchati papacharanam
ਅਰਥ:ਸੁਖ ਨਾਲ ਭੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਪਰ ਮਗਰੋਂ, ਹਾਏ! ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਚਰਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
ਅਰ੍ਥਮਨਰ੍ਥਂ ਭਾਵਯ ਨਿਤ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿਤਤਃ ਸੁਖਲੇਸ਼ਃ ਸਤ੍ਯਮ੍ । ਪੁਤ੍ਰਾਦਪਿ ਧਨਭਾਜਾਂ ਭੀਤਿਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਸ਼ਾ ਵਿਹਿਤਾ ਰੀਤਿਃ ॥
Arthamanartham bhavaya nityam nastitatah sukhaleshah satyam Putradapi dhanabhajam bhitih sarvatraisha vihita ritih
ਅਰਥ:ਸਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕਿ ਧਨ ਅਨਰਥਕਾਰੀ ਹੈ; ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦਾ ਲੇਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਧਨਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਭੈ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ — ਸਰਬੱਤਰ ਇਹੀ ਰੀਤ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਂ ਨਿਤ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯ ਵਿਵੇਕਵਿਚਾਰਮ੍ । ਜਾਪ੍ਯਸਮੇਤਸਮਾਧਿਵਿਧਾਨਂ ਕੁਰ੍ਵਵਧਾਨਂ ਮਹਦਵਧਾਨਮ੍ ॥
Pranayamam pratyaharam nityanitya vivekavicharam Japyasametasamadhividhanam kurvavadhanam mahadavadhanam
ਅਰਥ:ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ, ਨਿਤ੍ਯ-ਅਨਿਤ੍ਯ ਦਾ ਵਿਵੇਕ-ਵਿਚਾਰ, ਅਤੇ ਜਪ-ਸਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ — ਇਹ ਸਭ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ, ਬੜੀ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰ।
ਗੁਰੁਚਰਣਾਮ੍ਬੁਜ ਨਿਰ੍ਭਰਭਕ੍ਤਃ ਸਂਸਾਰਾਦਚਿਰਾਦ੍ਭਵ ਮੁਕ੍ਤਃ । ਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਾਨਸ ਨਿਯਮਾਦੇਵਂ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਸਿ ਨਿਜਹ੍ਰਿਦਯਸ੍ਥਂ ਦੇਵਮ੍ ॥
Gurucharanambuja nirbharabhaktah samsaradachiradbhava muktah Sendriyamanasa niyamadevam drakshyasi nijahridayastham devam
ਅਰਥ:ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਭਗਤੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰੀ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਂਗਾ।
ਮੂਢਃ ਕਸ਼੍ਚਨ ਵੈਯਾਕਰਣੋ ਡੁਃਕ੍ਰਿਙ੍ਕਰਣਾਧ੍ਯਯਨਧੁਰੀਣਃ । ਸ਼੍ਰੀਮਚ੍ਛਙ੍ਕਰ ਭਗਵਚ੍ਛਿਸ਼੍ਯੈਃ ਬੋਧਿਤ ਆਸੀਚ੍ਛੋਧਿਤ ਕਰਣਃ ॥
Mudhah kashchana vaiyakarano duhkrinkaranadhyayanadhurinah Shrimachchhankara bhagavachchhishyaih bodhita asichchhodhita karanah
ਅਰਥ:ਕੋਈ ਮੂਰਖ ਵੈਯਾਕਰਨ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ('ਡੁਕ੍ਰਿਙ੍ਕਰਣ') ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ; ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸ਼ੁੱਧ (ਸਹੀ) ਕੀਤੀ।
ਭਜ ਗੋਵਿਨ੍ਦਂ ਭਜ ਗੋਵਿਨ੍ਦਂ ਗੋਵਿਨ੍ਦਂ ਭਜ ਮੂਢਮਤੇ । ਨਾਮਸ੍ਮਰਣਾਦਨ੍ਯਮੁਪਾਯਂ ਨਹਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮੋ ਭਵਤਰਣੇ ॥
Bhaja govindam bhaja govindam govindam bhaja mudhamate Namasmaranadanyamupayam nahi pashyamo bhavatarane
ਅਰਥ:ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਭਜ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਭਜ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਭਜ, ਹੇ ਮੂਰਖ ਬੁੱਧੀ! ਭਵਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਲਈ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ
ਉਚਾਰਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ
भज गोविन्दम् ਪਾਠ ਦੇ ਲਾਭ
ਪਦਾਰਥਕ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੇ ਮਨ ਲਈ ਡੂੰਘੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸੱਦਾ।
ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਜੋ ਆਤਮਿਕ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ।
ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ — ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ-ਰਿਸ਼ੀ।
ਹਰ ਸ਼ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਧਿਆਨ ਹੈ।
ਮਨ ਨੂੰ ਧਨ, ਦੇਹ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਮੁੱਚੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ।
भज गोविन्दम् ਪਾਠ ਵਿਧੀ
ਭਜ ਗੋਵਿੰਦਮ੍ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਹਰ ਸ਼ਲੋਕ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਤੇਜ਼ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦਾ ਮੰਤਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਪੜ੍ਹੋ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਉਤਰਨ ਦਿਓ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਤਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਭਜ ਗੋਵਿੰਦਮ੍' ਦੀ ਟੇਕ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਦਿੱਤੇ ਸੱਦੇ ਵਜੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ॐ
ਪੂਰਾ भज गोविन्दम् ਸ਼ਲੋਕ-ਦਰ-ਸ਼ਲੋਕ ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੜ੍ਹੋ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਵੇਖੋ