ভজ গোবিন্দম্
भज गोविन्दम् in Bengali · বাংলা
উৎপত্তি ও কাহিনি
Composed independently by Adi Shankaracharya · Adi Shankaracharya · 8th century CE (circa 788-820)
According to tradition, Shankaracharya was walking through the streets of Varanasi (Kashi) with his disciples when he saw an aged scholar laboriously memorizing Panini's Sanskrit grammar rules. Moved by compassion, Shankaracharya spontaneously composed 'Bhaja Govindam' — urging the old man that grammar rules would not save him at the hour of death and that he should instead turn his mind to God. Each of his 14 disciples then added one verse, making it a collective composition. The work is also called 'Moha Mudgara' — the hammer that shatters delusion.
✦ শাস্ত্রে যেমন বলা হয়েছে
Shankaracharya himself demonstrated the teaching of Bhaja Govindam through his life. Despite dying at age 32, he established four mathas (monasteries) across India, wrote commentaries on the Upanishads, Brahma Sutras and Bhagavad Gita, composed dozens of devotional hymns, and defeated every philosophical opponent in debate. His life proves that one who worships Govinda (turns to the Divine) accomplishes more in a short life than those who spend decades in material pursuits.
শুনতে শুনতে জপ করুন
অর্থসহ সম্পূর্ণ পাঠ
যেকোনো পঙ্ক্তি বা ▶ বোতাম ছুঁয়ে শুনুন
ভজ গোবিন্দং ভজ গোবিন্দং গোবিন্দং ভজ মূঢমতে । সম্প্রাপ্তে সন্নিহিতে কালে নহি নহি রক্ষতি ডুকৃঞ্করণে ॥
Bhaja govindam bhaja govindam govindam bhaja mudhamate Samprapte sannihite kale nahi nahi rakshati dukrinkarane
অর্থ:गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो, हे मूढ़ बुद्धि! जब मृत्यु का नियत समय निकट आ जाएगा, तब व्याकरण के नियम ('डुकृञ्करणे') तुम्हारी तनिक भी रक्षा नहीं करेंगे।
মূঢ জহীহি ধনাগমতৃষ্ণাং কুরু সদ্বুদ্ধিং মনসি বিতৃষ্ণাম্ । যল্লভসে নিজকর্মোপাত্তং বিত্তং তেন বিনোদয চিত্তম্ ॥
Mudha jahihi dhanagamatrishnam kuru sadbuddhim manasi vitrishnam Yallabhase nijakarmopattam vittam tena vinodaya chittam
অর্থ:हे मूढ़! धन कमाने की तृष्णा त्याग दे; मन में तृष्णारहित सद्बुद्धि धारण कर। अपने सत्कर्म से जो भी प्राप्त हो, उसी से अपने चित्त को सन्तुष्ट रख।
নারীস্তনভর নাভীদেশং দৃষ্ট্বা মা গা মোহাবেশম্ । এতন্মাংসবসাদিবিকারং মনসি বিচিন্তয বারং বারম্ ॥
Naristanabhara nabhidesham drishtva ma ga mohavesham Etanmamsavasadivikaram manasi vichintaya varam varam
অর্থ:स्त्री के शरीर को देखकर मोह और आवेश में मत पड़; बार-बार मन में विचार कर कि यह तो मांस, चर्बी आदि का ही विकार है।
নলিনীদল গতজলমতিতরলং তদ্বজ্জীবিতমতিশয চপলম্ । বিদ্ধি ব্যাধ্যভিমানগ্রস্তং লোকং শোকহতং চ সমস্তম্ ॥
Nalinidala gatajalamatitaralam tadvajjivitamatishaya chapalam Viddhi vyadhyabhimanagrastam lokam shokahatam cha samastam
অর্থ:कमल के पत्ते पर पड़ी जल की बूँद के समान जीवन अत्यन्त चंचल है। जान ले कि यह समस्त संसार रोग, अभिमान और शोक से ग्रस्त है।
যাবদ্বিত্তোপার্জনসক্তঃ তাবন্নিজপরিবারো রক্তঃ । পশ্চাজ্জীবতি জর্জরদেহে বার্তাং কোঽপি ন পৃচ্ছতি গেহে ॥
Yavadvittoparjanasaktah tavannijaparivaro raktah Pashchajjivati jarjaradehe vartam kopi na prichchhati gehe
অর্থ:जब तक तू धन कमाने में समर्थ है, तभी तक तेरा परिवार तुझसे स्नेह रखता है; बाद में जब शरीर जर्जर हो जाता है, तब घर में कोई तेरा हाल तक नहीं पूछता।
যাবত্পবনো নিবসতি দেহে তাবত্পৃচ্ছতি কুশলং গেহে । গতবতি বাযৌ দেহাপাযে ভার্যা বিভ্যতি তস্মিন্কাযে ॥
Yavatpavano nivasati dehe tavatprichchhati kushalam gehe Gatavati vayau dehapaye bharya bibhyati tasminkaye
অর্থ:जब तक देह में प्राण-वायु है, तभी तक घर में लोग कुशल पूछते हैं; प्राण निकल जाने और देह के नष्ट होने पर, उसी शरीर से पत्नी भी डरने लगती है।
বালস্তাবত্ক্রীডাসক্তঃ তরুণস্তাবত্তরুণীসক্তঃ । বৃদ্ধস্তাবচ্চিন্তাসক্তঃ পরমে ব্রহ্মণি কোঽপি ন সক্তঃ ॥
Balastavatkridasaktah tarunastavattarunisaktah Vriddhastavachchintasaktah parame brahmani kopi na saktah
অর্থ:बालक खेल में लगा है, युवक युवती में आसक्त है, वृद्ध चिन्ता में डूबा है — पर परब्रह्म में, हाय, कोई भी आसक्त नहीं है।
কা তে কান্তা কস্তে পুত্রঃ সংসারোঽযমতীব বিচিত্রঃ । কস্য ত্বং কঃ কুত আযাতঃ তত্ত্বং চিন্তয তদিহ ভ্রাতঃ ॥
Ka te kanta kaste putrah samsaroyamativa vichitrah Kasya tvam kah kuta ayatah tattvam chintaya tadiha bhratah
অর্থ:तेरी पत्नी कौन? तेरा पुत्र कौन? यह संसार अत्यन्त विचित्र है। तू किसका है? कहाँ से आया है? हे भाई! इस तत्त्व का यहाँ विचार कर।
সত্সঙ্গত্বে নিস্সঙ্গত্বং নিস্সঙ্গত্বে নির্মোহত্বম্ । নির্মোহত্বে নিশ্চলতত্ত্বং নিশ্চলতত্ত্বে জীবন্মুক্তিঃ ॥
Satsangatve nissangatvam nissangatve nirmohatvam Nirmohatve nishchalatattvam nishchalatattve jivanmuktih
অর্থ:सत्संग से निःसंगता आती है; निःसंगता से निर्मोहता; निर्मोहता से निश्चल तत्त्व; और निश्चल तत्त्व से जीवन्मुक्ति प्राप्त होती है।
বযসি গতে কঃ কামবিকারঃ শুষ্কে নীরে কঃ কাসারঃ । ক্ষীণে বিত্তে কঃ পরিবারঃ জ্ঞাতে তত্ত্বে কঃ সংসারঃ ॥
Vayasi gate kah kamavikarah shushke nire kah kasarah Kshine vitte kah parivarah jnate tattve kah samsarah
অর্থ:यौवन बीत जाने पर कामविकार कहाँ? जल सूख जाने पर सरोवर कहाँ? धन क्षीण होने पर परिवार कहाँ? तत्त्वज्ञान हो जाने पर संसार कहाँ?
মা কুরু ধন যৌবন গর্বং হরতি নিমেষাত্কালঃ সর্বম্ । মাযামযমিদমখিলং হিত্বা ব্রহ্মপদং ত্বং প্রবিশ বিদিত্বা ॥
Ma kuru dhana yauvana garvam harati nimeshatkalah sarvam Mayamayamidamakhilam hitva brahmapadam tvam pravisha viditva
অর্থ:धन, जन और यौवन का गर्व मत कर; काल क्षण भर में इन सबको हर लेता है। इस समस्त मायामय जगत् को त्यागकर, ब्रह्मपद को जानकर उसमें प्रवेश कर।
দিনযামিন্যৌ সাযং প্রাতঃ শিশিরবসন্তৌ পুনরাযাতঃ । কালঃ ক্রীডতি গচ্ছত্যাযুঃ তদপি ন মুঞ্চত্যাশাবাযুঃ ॥
Dinayaminyau sayam pratah shishiravasantau punarayatah Kalah kridati gachchhatyayuh tadapi na munchatyashavayuh
অর্থ:दिन-रात, सायं-प्रातः, शिशिर-वसन्त बार-बार आते-जाते हैं; काल क्रीड़ा करता है, आयु बीतती जाती है — फिर भी आशा-रूपी वायु नहीं छोड़ती।
কা তে কান্তা ধনগতচিন্তা বাতুল কিং তব নাস্তি নিযন্তা । ত্রিজগতি সজ্জনসঙ্গতিরেকা ভবতি ভবার্ণবতরণে নৌকা ॥
Ka te kanta dhanagatachinta vatula kim tava nasti niyanta Trijagati sajjanasangatireka bhavati bhavarnavatarane nauka
অর্থ:हे बावले! पत्नी और धन की यह चिन्ता क्यों? क्या तेरा कोई नियन्ता (मार्गदर्शक) नहीं? तीनों लोकों में सत्संगति ही एकमात्र नौका है जो भवसागर से पार उतारती है।
দ্বাদশ মঞ্জরিকাভিরশেষঃ কথিতো বৈযাকরণস্যৈষঃ । উপদেশোঽভূদ্বিদ্যা নিপুণৈঃ শ্রীমচ্ছঙ্কর ভগবচ্ছরণৈঃ ॥
Dvadasha manjarikabhirasheshah kathito vaiyakaranasyaishah Upadeshobhudvidya nipunaih shrimachchhankara bhagavachchharanaih
অর্থ:बारह श्लोकों (द्वादश-मञ्जरिका) में कहा गया यह सम्पूर्ण उपदेश, विद्या में निपुण श्रीमद् भगवान् शंकराचार्य के चरणों द्वारा (उस) वैयाकरण को दिया गया।
জটিলো মুণ্ডী লুঞ্ছিতকেশঃ কাষাযাম্বর বহুকৃতবেষঃ । পশ্যন্নপি চ ন পশ্যতি মূঢঃ উদরনিমিত্তং বহুকৃতবেষঃ ॥
Jatilo mundi lunchhitakeshah kashayambara bahukritaveshah Pashyannapi cha na pashyati mudhah udaranimittam bahukritaveshah
অর্থ:कोई जटाधारी, कोई मुण्डित, कोई केश-लुञ्चित, कोई काषाय वस्त्रों में अनेक वेष धारण किए — मूढ़ देखते हुए भी नहीं देखता; ये अनेक वेष केवल पेट के लिए हैं।
অঙ্গং গলিতং পলিতং মুণ্ডং দশনবিহীনং জাতং তুণ্ডম্ । বৃদ্ধো যাতি গৃহীত্বা দণ্ডং তদপি ন মুঞ্চত্যাশাপিণ্ডম্ ॥
Angam galitam palitam mundam dashanavihinam jatam tundam Vriddho yati grihitva dandam tadapi na munchatyashapindam
অর্থ:अंग शिथिल, सिर श्वेत, मुख दन्तहीन हो गया; वृद्ध हाथ में लाठी लेकर चलता है — फिर भी वह आशा का पिण्ड नहीं छोड़ता।
অগ্রে বহ্নিঃ পৃষ্ঠে ভানুঃ রাত্রৌ চুবুক সমর্পিত জানুঃ । করতল ভিক্ষস্তরুতলবাসঃ তদপি ন মুঞ্চত্যাশাপাশঃ ॥
Agre vahnih prishthe bhanuh ratrau chubuka samarpita januh Karatala bhikshastarutalavasah tadapi na munchatyashapashah
অর্থ:आगे आग, पीठ पीछे सूर्य की धूप; रात में घुटनों को ठोड़ी से लगाए बैठा; हथेली में भिक्षा, वृक्ष के नीचे निवास — फिर भी आशा का फंदा नहीं छूटता।
কুরুতে গঙ্গাসাগরগমনং ব্রত পরিপালনমথবা দানম্ । জ্ঞানবিহীনঃ সর্বমতেন ভজতি ন মুক্তিং জন্মশতেন ॥
Kurute gangasagaragamanam vrata paripalanamathava danam Jnanavihinah sarvamatena bhajati na muktim janmashatena
অর্থ:कोई गंगासागर की यात्रा करे, व्रत पाले अथवा दान दे — फिर भी ज्ञान से रहित होने पर, समस्त मतों के अनुसार, सौ जन्मों में भी मुक्ति नहीं पाता।
সুরমন্দির নিবাসঃ শয্যা ভূতলমজিনং বাসঃ । সর্ব পরিগ্রহ ভোগত্যাগঃ কস্য সুখং ন করোতি বিরাগঃ ॥
Suramandira nivasah shayya bhutalamajinam vasah Sarva parigraha bhogatyagah kasya sukham na karoti viragah
অর্থ:देव-मन्दिर में निवास, शय्या के रूप में भूमि, वस्त्र के रूप में मृगचर्म — समस्त परिग्रह और भोग का त्याग: ऐसा वैराग्य किसे सुख नहीं देता?
যোগরতো বা ভোগরতো বা সঙ্গরতো বা সঙ্গবিহীনঃ । যস্য ব্রহ্মণি রমতে চিত্তং নন্দতি নন্দতি নন্দত্যেব ॥
Yogarato va bhogarato va sangarato va sangavihinah Yasya brahmani ramate chittam nandati nandati nandatyeva
অর্থ:योग में रत हो या भोग में, संग में हो या संगरहित — जिसका चित्त ब्रह्म में रमता है, वही आनन्दित होता है, आनन्दित होता है, सचमुच आनन्दित होता है।
ভগবদ্গীতা কিঞ্চিদধীতা গঙ্গাজল লবকণিকা পীতা । সকৃদপি যেন মুরারিসমর্চা ক্রিযতে তস্য যমেন ন চর্চা ॥
Bhagavadgita kinchidadhita gangajala lavakanika pita Sakridapi yena murarisamarcha kriyate tasya yamena na charcha
অর্থ:जिसने भगवद्गीता का थोड़ा भी अध्ययन किया, गंगाजल की एक बूँद भी पी, और एक बार भी मुरारि की अर्चना की — उससे यम (मृत्यु) कोई विवाद नहीं करता।
পুনরপি জননং পুনরপি মরণং পুনরপি জননীজঠরে শযনম্ । ইহ সংসারে বহুদুস্তারে কৃপযাঽপারে পাহি মুরারে ॥
Punarapi jananam punarapi maranam punarapi jananijathare shayanam Iha samsare bahudustare kripayapare pahi murare
অর্থ:फिर जन्म, फिर मृत्यु, फिर माता के गर्भ में शयन — यह संसार पार करना अत्यन्त कठिन है। हे मुरारे! अपनी अपार कृपा से मेरी रक्षा कीजिए।
রথ্যাচর্পট বিরচিত কন্থঃ পুণ্যাপুণ্য বিবর্জিত পন্থঃ । যোগী যোগনিযোজিত চিত্তঃ রমতে বালোন্মত্তবদেব ॥
Rathyacharpata virachita kanthah punyapunya vivarjita panthah Yogi yoganiyojita chittah ramate balonmattavadeva
অর্থ:गली के चिथड़ों से बनी गुदड़ी पहने, पुण्य-पाप से परे मार्ग पर चलते हुए, योग में चित्त लगाए योगी बालक अथवा उन्मत्त के समान विचरता है।
কস্ত্বং কোঽহং কুত আযাতঃ কা মে জননী কো মে তাতঃ । ইতি পরিভাবয সর্বমসারং বিশ্বং ত্যক্ত্বা স্বপ্নবিচারম্ ॥
Kastvam koham kuta ayatah ka me janani ko me tatah Iti paribhavaya sarvamasaram vishvam tyaktva svapnavicharam
অর্থ:तू कौन है? मैं कौन हूँ? कहाँ से आया हूँ? मेरी माता कौन, पिता कौन? इस प्रकार विचार कर, और इस समस्त संसार को स्वप्न-सा असार जानकर त्याग दे।
ত্বযি মযি চান্যত্রৈকো বিষ্ণুঃ ব্যর্থং কুপ্যসি ময্যসহিষ্ণুঃ । ভব সমচিত্তঃ সর্বত্র ত্বং বাঞ্ছস্যচিরাদ্যদি বিষ্ণুত্বম্ ॥
Tvayi mayi chanyatraiko vishnuh vyartham kupyasi mayyasahishnuh Bhava samachittah sarvatra tvam vanchhasyachiradyadi vishnutvam
অর্থ:तुझमें, मुझमें और सर्वत्र एक ही विष्णु हैं। तू व्यर्थ ही असहिष्णु होकर मुझ पर क्रोध करता है। यदि शीघ्र विष्णुत्व पाना चाहता है तो सर्वत्र समचित्त हो जा।
শত্রৌ মিত্রে পুত্রে বন্ধৌ মা কুরু যত্নং বিগ্রহসন্ধৌ । সর্বস্মিন্নপি পশ্যাত্মানং সর্বত্রোত্সৃজ ভেদাজ্ঞানম্ ॥
Shatrau mitre putre bandhau ma kuru yatnam vigrahasandhau Sarvasminnapi pashyatmanam sarvatrotsrija bhedajnanam
অর্থ:शत्रु, मित्र, पुत्र या बन्धु से विग्रह या सन्धि का प्रयत्न मत कर। सबमें आत्मा को देखकर, सर्वत्र भेद के अज्ञान को त्याग दे।
কামং ক্রোধং লোভং মোহং ত্যক্ত্বাঽঽত্মানং পশ্যতি সোঽহম্ । আত্মজ্ঞানবিহীনা মূঢাঃ তে পচ্যন্তে নরকনিগূঢাঃ ॥
Kamam krodham lobham moham tyaktvatmanam pashyati soham Atmajnanavihina mudhah te pachyante narakanigudhah
অর্থ:काम, क्रोध, लोभ और मोह को त्यागकर मनुष्य आत्मा को 'सोऽहम्' रूप में देखता है। आत्मज्ञान से रहित मूढ़ नरकों में गुप्त रूप से पीड़ित किए जाते हैं।
গেযং গীতা নামসহস্রং ধ্যেযং শ্রীপতি রূপমজস্রম্ । নেযং সজ্জন সঙ্গে চিত্তং দেযং দীনজনায চ বিত্তম্ ॥
Geyam gita namasahasram dhyeyam shripati rupamajasram Neyam sajjana sange chittam deyam dinajanaya cha vittam
অর্থ:गीता और (विष्णु-)सहस्रनाम गाने योग्य हैं; श्रीपति के रूप का निरन्तर ध्यान करना चाहिए; चित्त को सत्संग में लगाना चाहिए; और धन दीन-जनों को देना चाहिए।
সুখতঃ ক্রিযতে কামাভোগঃ পশ্চাদন্ত শরীরে রোগঃ । যদ্যপি লোকে মরণং শরণং তদপি ন মুঞ্চতি পাপাচরণম্ ॥
Sukhatah kriyate kamabhogah pashchadanta sharire rogah Yadyapi loke maranam sharanam tadapi na munchati papacharanam
অর্থ:सुखपूर्वक भोग किया जाता है — पर बाद में, हाय! शरीर में रोग लग जाता है। यद्यपि संसार में मरण ही सबका अन्त है, फिर भी मनुष्य पापाचरण नहीं छोड़ता।
অর্থমনর্থং ভাবয নিত্যং নাস্তিততঃ সুখলেশঃ সত্যম্ । পুত্রাদপি ধনভাজাং ভীতিঃ সর্বত্রৈষা বিহিতা রীতিঃ ॥
Arthamanartham bhavaya nityam nastitatah sukhaleshah satyam Putradapi dhanabhajam bhitih sarvatraisha vihita ritih
অর্থ:सदा विचार कर कि धन अनर्थकारी है; सत्य तो यह है कि उसमें सुख का लेश भी नहीं। धनवानों को अपने पुत्र से भी भय रहता है — सर्वत्र यही रीति है।
প্রাণাযামং প্রত্যাহারং নিত্যানিত্য বিবেকবিচারম্ । জাপ্যসমেতসমাধিবিধানং কুর্ববধানং মহদবধানম্ ॥
Pranayamam pratyaharam nityanitya vivekavicharam Japyasametasamadhividhanam kurvavadhanam mahadavadhanam
অর্থ:प्राणायाम, प्रत्याहार, नित्य-अनित्य का विवेक-विचार, और जप-सहित समाधि का अनुष्ठान — इन्हें बड़ी सावधानी से, बड़ी एकाग्रता से कर।
গুরুচরণাম্বুজ নির্ভরভক্তঃ সংসারাদচিরাদ্ভব মুক্তঃ । সেন্দ্রিযমানস নিযমাদেবং দ্রক্ষ্যসি নিজহৃদযস্থং দেবম্ ॥
Gurucharanambuja nirbharabhaktah samsaradachiradbhava muktah Sendriyamanasa niyamadevam drakshyasi nijahridayastham devam
অর্থ:गुरु के चरण-कमलों में पूर्ण भक्ति रखने वाला बनकर संसार से शीघ्र मुक्त हो जा। इस प्रकार इन्द्रिय और मन के संयम से तू अपने हृदय में स्थित देव का दर्शन करेगा।
মূঢঃ কশ্চন বৈযাকরণো ডুঃকৃঙ্করণাধ্যযনধুরীণঃ । শ্রীমচ্ছঙ্কর ভগবচ্ছিষ্যৈঃ বোধিত আসীচ্ছোধিত করণঃ ॥
Mudhah kashchana vaiyakarano duhkrinkaranadhyayanadhurinah Shrimachchhankara bhagavachchhishyaih bodhita asichchhodhita karanah
অর্থ:कोई मूढ़ वैयाकरण व्याकरण के नियमों ('डुकृङ्करण') के अध्ययन में लीन था; श्रीमद् भगवान् शंकराचार्य के शिष्यों ने उसे समझाकर उसकी बुद्धि शुद्ध (सही) कर दी।
ভজ গোবিন্দং ভজ গোবিন্দং গোবিন্দং ভজ মূঢমতে । নামস্মরণাদন্যমুপাযং নহি পশ্যামো ভবতরণে ॥
Bhaja govindam bhaja govindam govindam bhaja mudhamate Namasmaranadanyamupayam nahi pashyamo bhavatarane
অর্থ:गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो, हे मूढ़ बुद्धि! भवसागर से पार होने के लिए, नाम-स्मरण के अतिरिक्त हम कोई और उपाय नहीं देखते।
শব্দে-শব্দে অর্থ
উচ্চারণ শুনতে যেকোনো শব্দে ক্লিক করুন
भज गोविन्दम् পাঠের উপকারিতা
Profound wake-up call for the mind lost in material pursuits
Cultivates vairagya (detachment) — the foundation of spiritual progress
Written by Adi Shankaracharya — the greatest philosopher-sage of India
Each verse is a complete meditation on the nature of life and death
Frees the mind from attachment to wealth, body and relationships
One of the most quoted philosophical texts in all of Hinduism
भज गोविन्दम् পাঠের নিয়ম
Bhaja Govindam is best read slowly, contemplating each verse deeply. It is not a mantra for rapid repetition but a philosophical meditation. Read one verse, close your eyes, and let its meaning penetrate. It is traditionally chanted in groups during satsang. The refrain 'Bhaja Govindam' should be felt as a direct call from the guru to your own wandering mind.
প্রায়শ জিজ্ঞাসিত প্রশ্ন
এগুলিও পড়ুন
ॐ
সম্পূর্ণ भज गोविन्दम् শ্লোকে-শ্লোকে অর্থসহ পড়ুন, অথবা আরও পবিত্র পাঠ দেখুন