त्रिपुरसुन्दर्यष्टकम्
अन्य नाम / खोज: tripura sundari ashtakam · tripurasundari ashtakam · tripurasundaryashtakam · kadamba vana charinim · kadamba vana ashtakam
अपनी भाषा/लिपि में पढ़ें
✦ अर्थ
त्रिपुरसुन्दर्यष्टकम् आदि शंकराचार्य द्वारा रचित देवी त्रिपुरसुन्दरी (ललिता / राजराजेश्वरी) की आठ श्लोकों की प्रसिद्ध स्तुति है, जो श्रीविद्या परम्परा की परमेश्वरी हैं। मधुर एवं सजीव चित्रों के साथ यह देवी का वर्णन करती है — कदम्ब वन में विचरती हुई, षट्चक्रों के भीतर स्वर्णमण्डल में विराजमान, इक्षु-धनुष, पुष्प-बाण, पाश और अंकुश धारण किए हुए। अधिकांश श्लोक 'त्रिलोचनकुटुम्बिनीं त्रिपुरसुन्दरीमाश्रये' की टेक पर समाप्त होते हैं।
उत्पत्ति और कथा
Devotional hymn attributed to Adi Shankaracharya (Sri Vidya / Shakta tradition) · Adi Shankaracharya · c. 8th century CE (traditional attribution)
Among Adi Shankaracharya's many hymns to the Divine Mother, the Tripura Sundari Ashtakam stands out for its lyrical beauty and its grounding in Sri Vidya symbolism. The repeated image of the Kadamba forest evokes the Goddess's celestial garden, while references to the six lotuses and the golden orb point to her presence in the subtle body and the Sri Chakra. The hymn is cherished by Sri Vidya upasakas and is often recited as part of formal japa and Devi worship.
✦ शास्त्रों में वर्णित
Practitioners hold that the third verse — which declares the devotee to be 'shielded as if by armour' (kavacita) by the play of the Goddess — makes this Ashtakam a living protective shield. Many Sri Vidya devotees recite it before japa, reporting that obstacles dissolve and the mind settles swiftly into the Mother's presence.
सम्पूर्ण पाठ अर्थ सहित
किसी भी पंक्ति या ▶ बटन पर टैप कर सुनें
कदम्बवनचारिणीं मुनिकदम्बकादम्बिनीं नितम्बजितभूधरां सुरनितम्बिनीसेविताम् । नवाम्बुरुहलोचनामभिनवाम्बुदश्यामलां त्रिलोचनकुटुम्बिनीं त्रिपुरसुन्दरीमाश्रये ॥ १॥
kadambavanacāriṇīṃ munikadambakādambinīṃ nitambajitabhūdharāṃ suranitambinīsevitām | navāmburuhalocanāmabhinavāmbudaśyāmalāṃ trilocanakuṭumbinīṃ tripurasundarīmāśraye || 1||
अर्थ:1. मैं त्रिपुरसुन्दरी की शरण लेता हूँ — जो कदम्ब वन में विचरण करती हैं, मुनिसमूह के लिए कृपा की मेघमाला हैं, जिनका रूप पर्वतों को भी जीतता है, जो देवांगनाओं से सेवित हैं, जिनके नेत्र नवीन कमल-से हैं, जो नवजल-मेघ-सी श्यामल हैं, और जो त्रिनेत्रधारी शिव की प्रिया हैं।
कदम्बवनवासिनीं कनकवल्लकीधारिणीं महार्हमणिहारिणीं मुखसमुल्लसद्वारुणीम् । दयाविभवकारिणीं विशदलोचनीं चारिणीं त्रिलोचनकुटुम्बिनीं त्रिपुरसुन्दरीमाश्रये ॥ २॥
kadambavanavāsinīṃ kanakavallakīdhāriṇīṃ mahārhamaṇihāriṇīṃ mukhasamullasadvāruṇīm | dayāvibhavakāriṇīṃ viśadalocanīṃ cāriṇīṃ trilocanakuṭumbinīṃ tripurasundarīmāśraye || 2||
अर्थ:2. मैं त्रिपुरसुन्दरी की शरण लेता हूँ — जो कदम्ब वन में निवास करती हैं, स्वर्णमयी वीणा धारण करती हैं, अमूल्य मणियों का हार पहनती हैं, जिनका मुख मधु-सा उल्लसित है, जो करुणा के वैभव की दात्री हैं, जिनके नेत्र विशाल एवं निर्मल हैं।
कदम्बवनशालया कुचभरोल्लसन्मालया कुचोपमितशैलया गुरुकृपालसद्वेलया । मदारुणकपोलया मधुरगीतवाचालया कयापि घननीलया कवचिता वयं लीलया ॥ ३॥
kadambavanaśālayā kucabharollasanmālayā kucopamitaśailayā gurukṛpālasadvelayā | madāruṇakapolayā madhuragītavācālayā kayāpi ghananīlayā kavacitā vayaṃ līlayā || 3||
अर्थ:3. कदम्ब वन को आश्रय बनाने वाली, वक्ष पर झूलती माला वाली, पर्वत-सम कुचों वाली, गुरु की कृपा की तरंग से दीप्त, मद से अरुण कपोलों वाली, मधुर गीत में मुखर, घन-सी नीली उस लीलामयी देवी के द्वारा हम कवच की भाँति सुरक्षित हैं।
कदम्बवनमध्यगां कनकमण्डलोपस्थितां षडम्बुरुहवासिनीं सततसिद्धसौदामिनीम् । विडम्बितजपारुचिं विकचचन्द्रचूडामणिं त्रिलोचनकुटुम्बिनीं त्रिपुरसुन्दरीमाश्रये ॥ ४॥
kadambavanamadhyagāṃ kanakamaṇḍalopasthitāṃ ṣaḍamburuhavāsinīṃ satatasiddhasaudāminīm | viḍambitajapāruciṃ vikacacandracūḍāmaṇiṃ trilocanakuṭumbinīṃ tripurasundarīmāśraye || 4||
अर्थ:4. मैं त्रिपुरसुन्दरी की शरण लेता हूँ — जो कदम्ब वन के मध्य विराजती हैं, स्वर्ण-मण्डल में स्थित हैं, षट्-कमलों (षट्चक्रों) में निवास करती हैं, सतत सिद्ध बिजली-सी चमकती हैं, जपा-पुष्प की लालिमा को भी मात देती हैं, और विकसित चन्द्र को चूड़ामणि रूप में धारण करती हैं।
कुचाञ्चितविपञ्चिकां कुटिलकुन्तलालङ्कृतां कुशेशयनिवासिनीं कुटिलचित्तविद्वेषिणीम् । मदारुणविलोचनां मनसिजारिसम्मोहिनीं मतङ्गमुनिकन्यकां मधुरभाषिणीमाश्रये ॥ ५॥
kucāñcitavipañcikāṃ kuṭilakuntalālaṅkṛtāṃ kuśeśayanivāsinīṃ kuṭilacittavidveṣiṇīm | madāruṇavilocanāṃ manasijārisammohinīṃ mataṅgamunikanyakāṃ madhurabhāṣiṇīmāśraye || 5||
अर्थ:5. मैं मधुरभाषिणी देवी की शरण लेता हूँ — जो वक्ष से वीणा लगाए हैं, घुँघराले केशों से अलंकृत हैं, कमल में निवास करती हैं, कुटिल-हृदयों की विद्वेषिणी हैं, जिनके नेत्र मद से अरुण हैं, जो कामारि शिव को भी सम्मोहित करती हैं, और जो मतंग मुनि की कन्या हैं।
स्मरेत्प्रथमपुष्पिणीं रुधिरबिन्दुनीलाम्बरां गृहीतमधुपात्रिकां मदविघूर्णनेत्राञ्चलाम् । घनस्तनभरोन्नतां गलितचूलिकां श्यामलां त्रिलोचनकुटुम्बिनीं त्रिपुरसुन्दरीमाश्रये ॥ ६॥
smaretprathamapuṣpiṇīṃ rudhirabindunīlāmbarāṃ gṛhītamadhupātrikāṃ madavighūrṇanetrāñcalām | ghanastanabharonnatāṃ galitacūlikāṃ śyāmalāṃ trilocanakuṭumbinīṃ tripurasundarīmāśraye || 6||
अर्थ:6. मैं त्रिनेत्र-शिव की प्रिया त्रिपुरसुन्दरी की शरण लेता हूँ — जिनका ध्यान प्रथम-पुष्पिता रूप में किया जाता है, जो रक्तबिन्दु-सी नीली अम्बर धारण करती हैं, हाथ में मधुपात्र लिए हैं, जिनके नेत्रांचल मद से घूर्णित हैं, जो घन स्तनभार से उन्नत हैं और जिनकी चूलिका शिथिल है।
सकुङ्कुमविलेपनामलिकचुम्बिकस्तूरिकां समन्दहसितेक्षणां सशरचापपाशाङ्कुशाम् । अशेषजनमोहिनीमरुणमाल्यभूषाम्बरां जपाकुसुमभासुरां जपविधौ स्मराम्यम्बिकाम् ॥ ७॥
sakuṅkumavilepanāmalikacumbikastūrikāṃ samandahasitekṣaṇāṃ saśaracāpapāśāṅkuśām | aśeṣajanamohinīmaruṇamālyabhūṣāmbarāṃ japākusumabhāsurāṃ japavidhau smarāmyambikām || 7||
अर्थ:7. जप-विधि में मैं माता अम्बिका का स्मरण करता हूँ — जो कुंकुम से लिप्त हैं, जिनका ललाट कस्तूरी से चुम्बित है, जो मन्द-स्मित दृष्टि वाली हैं, बाण-धनुष-पाश-अंकुश धारण करती हैं, समस्त जनों को मोहित करती हैं, अरुण माला-आभूषण-वस्त्रों से सुशोभित हैं और जपा-पुष्प-सी भास्वर हैं।
पुरन्दरपुरन्ध्रिकां चिकुरबन्धसैरन्ध्रिकां पितामहपतिव्रतां पटुपटीरचर्चारताम् । मुकुन्दरमणीमणीलसदलङ्क्रियाकारिणीं भजामि भुवनाम्बिकां सुरवधूटिकाचेटिकाम् ॥ ८॥
purandarapurandhrikāṃ cikurabandhasairandhrikāṃ pitāmahapativratāṃ paṭupaṭīracarcāratām | mukundaramaṇīmaṇīlasadalaṅkriyākāriṇīṃ bhajāmi bhuvanāmbikāṃ suravadhūṭikāceṭikām || 8||
अर्थ:8. मैं भुवनाम्बिका, जगन्माता की उपासना करता हूँ — जो इन्द्रपुरी की श्रेष्ठ नारी हैं, केशबन्ध रचने में निपुण हैं, पितामह-पति (शिव) की पतिव्रता हैं, सुगन्धित चन्दन-चर्चा में रत हैं, मुकुन्द की प्रिया (लक्ष्मी)-सी मणियों से अलंकृत हैं, और देवांगनाओं की परिचारिकाओं से युक्त हैं।
शब्द-दर-शब्द अर्थ
उच्चारण सुनने के लिए किसी भी शब्द पर क्लिक करें
त्रिपुरसुन्दर्यष्टकम् पाठ के लाभ
Invokes Tripurasundari (Lalita), the supreme Goddess of the Sri Vidya tradition, in a concise eight-verse form
Recited as a protective hymn — the third verse declares the devotee is 'shielded as by armour' by her grace
Especially recommended during japa and Devi worship, as verse seven is offered 'in the rite of japa'
Cultivates intense devotion and meditative visualisation of the Goddess
Believed to bestow grace, beauty, eloquence and the wealth of compassion (daya-vibhava)
Aids inner ascent through the six chakras, where the Goddess is described as dwelling
Brings prosperity and auspiciousness, befitting Rajarajeshwari, the sovereign Mother of the worlds
त्रिपुरसुन्दर्यष्टकम् जप विधि
Recite the eight verses seated before an image or Sri Chakra of the Goddess, ideally after lighting a lamp and offering kumkum and red flowers. Visualise each detail — the Kadamba forest, the golden orb, the weapons of sugarcane bow and flower-arrows — as you chant. The seventh verse is traditionally offered during japa. The hymn may be recited once, or 3, 9 or 11 times; conclude by bowing to Bhuvanambika, the Mother of the worlds.