ଅଦ୍ଵୈତ ପଞ୍ଚରତ୍ନମ୍ (ଆତ୍ମପଞ୍ଚକମ୍)
अद्वैत पञ्चरत्नम् (आत्मपञ्चकम्) in Odia · ଓଡ଼ିଆ
ଆପଣଙ୍କ ଭାଷା/ଲିପିରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
✦ ଅର୍ଥ
ଅଦ୍ୱୈତ ପଞ୍ଚରତ୍ନମ୍ ('ଅଦ୍ୱୈତର ପାଞ୍ଚ ରତ୍ନ'), ଯାହାକୁ ଆତ୍ମ ପଞ୍ଚକମ୍ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ରଚିତ ପାଞ୍ଚଟି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଶ୍ଲୋକର ସ୍ତୋତ୍ର ଯାହା ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ସାର ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଲୋକ 'ଶିବୋଽହମ୍' — 'ମୁଁ ଶିବ' — ଏହି ଘୋଷଣାରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ରଜ୍ଜୁ-ସର୍ପ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଉପମା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦେହ, ମନ ଓ ଜଗତ ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ନିଷେଧ କରେ ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ଏକ, ନିତ୍ୟ, ଅଦ୍ୱୈତ ସତ୍ୟ ରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରେ।
ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କଥା
Prakarana (independent Advaita hymn) ascribed to Adi Shankaracharya · Adi Shankaracharya · Classical (traditionally 8th century CE)
ଅଦ୍ୱୈତ ପଞ୍ଚରତ୍ନମ୍, ଯାହାର ଅନ୍ୟ ନାମ ଆତ୍ମ ପଞ୍ଚକମ୍, ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ଉପଦେଶକୁ କେତୋଟି ଶ୍ଲୋକରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରୁଥିବା ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରକରଣ-ସ୍ତୋତ୍ର ସମୂହ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ନିର୍ବାଣ ଷଟ୍କମ୍ ଓ ଦଶଶ୍ଲୋକୀ ପରି ଏହା ସାଧକର ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ପ୍ରତୀୟମାନ ଜଗତ ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ନିଷେଧ କରେ, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ 'ଶିବ' — ଏକ, ଶୁଦ୍ଧ, ସାକ୍ଷୀ ଚୈତନ୍ୟ — ରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଏହାର ପୁଷ୍ପିକା ଏହାକୁ ଗୋବିନ୍ଦ ଭଗବତ୍ପାଦଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଶ୍ରୀ ଶଙ୍କର ଭଗବତ୍ପାଦଙ୍କର ବୋଲି ନିର୍ଦେଶ କରେ।
✦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଇଥିବା ପରି
ପରମ୍ପରାରୁ କୁହାଯାଏ ଯେ ଯିଏ ଏହି ପାଞ୍ଚ 'ରତ୍ନ'ର ବାରମ୍ବାର ଚିନ୍ତନ କରେ, ସର୍ପ ଯେପରି ରଜ୍ଜୁରେ ଫେରି ମିଶିଯାଏ ସେପରି ଜଗତକୁ ଆତ୍ମାରେ ବିଲୀନ କରି, ସେ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଗଭୀର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; କାରଣ 'ଶିବୋଽହମ୍'ର ଆଲୋକରେ ମିଥ୍ୟା ଜୀବଭାବ ବିଲୀନ ହୋଇ କେବଳ ନିର୍ଭୟ, ଆନନ୍ଦମୟ ଆତ୍ମା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ।
ଅର୍ଥ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ ପାଠ
ଯେକୌଣସି ଧାଡ଼ି କିମ୍ବା ▶ ବଟନ୍ ଛୁଇଁ ଶୁଣନ୍ତୁ
ନାହଂ ଦେହୋ ନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯନ୍ତରଙ୍ଗୋ ନାହଙ୍କାରଃ ପ୍ରାଣଵର୍ଗୋ ନ ବୁଦ୍ଧିଃ। ଦାରାପତ୍ଯକ୍ଷେତ୍ରଵିତ୍ତାଦିଦୂରଃ ସାକ୍ଷୀ ନିତ୍ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯଗାତ୍ମା ଶିଵୋଽହମ୍॥୧॥
nāhaṃ deho nendriyāṇy antaraṅgo nāhaṅkāraḥ prāṇavargo na buddhiḥ | dārāpatya-kṣetra-vittādi-dūraḥ sākṣī nityaḥ pratyagātmā śivo'ham ||1||
ଅର୍ଥ:ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଅନ୍ତଃକରଣ (ମନ) ନୁହେଁ; ମୁଁ ଅହଂକାର ନୁହେଁ, ପ୍ରାଣସମୂହ ନୁହେଁ, ବୁଦ୍ଧି ନୁହେଁ। ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର, କ୍ଷେତ୍ର, ଧନ ଆଦିଠାରୁ ସର୍ବଥା ଅତୀତ — ମୁଁ ନିତ୍ୟ ସାକ୍ଷୀ, ପ୍ରତ୍ୟଗାତ୍ମା — ମୁଁ ଶିବ।
ରଜ୍ଜ୍ଵଜ୍ଞାନାଦ୍ଭାତି ରଜ୍ଜୌ ଯଥାହିଃ ସ୍ଵାତ୍ମାଜ୍ଞାନାଦାତ୍ମନୋ ଜୀଵଭାଵଃ। ଆପ୍ତୋକ୍ତ୍ଯାହିଭ୍ରାନ୍ତିନାଶେ ସ ରଜ୍ଜୁର୍ ଜୀଵୋ ନାହଂ ଦେଶିକୋକ୍ତ୍ଯା ଶିଵୋଽହମ୍॥୨॥
rajjv-ajñānād bhāti rajjau yathāhiḥ svātmājñānād ātmano jīvabhāvaḥ | āptoktyā-hi-bhrānti-nāśe sa rajjur jīvo nāhaṃ deśikoktyā śivo'ham ||2||
ଅର୍ଥ:ଯେପରି ରଜ୍ଜୁର ଅଜ୍ଞାନରୁ ରଜ୍ଜୁରେ ସର୍ପ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ, ସେପରି ନିଜ ଆତ୍ମାର ଅଜ୍ଞାନରୁ ଆତ୍ମାରେ ଜୀବଭାବ (ପରିମିତ ଜୀବ ହେବାର ବୋଧ) ପ୍ରତୀତ ହୁଏ। ଯେପରି ବିଶ୍ୱସ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ବଚନରେ 'ଏହା ତ ଦଉଡ଼ି' କହିଲେ ସର୍ପଭ୍ରମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶରୁ ମୁଁ ଜୀବ ନୁହେଁ — ମୁଁ ଶିବ।
ଆଭାତୀଦଂ ଵିଶ୍ଵମାତ୍ମନ୍ଯସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଜ୍ଞାନାନନ୍ଦରୂପେ ଵିମୋହାତ୍। ନିଦ୍ରାମୋହାତ୍ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍ତନ୍ନ ସତ୍ଯଂ ଶୁଦ୍ଧଃ ପୂର୍ଣୋ ନିତ୍ଯ ଏକଃ ଶିଵୋଽହମ୍॥୩॥
ābhātīdaṃ viśvam ātmany asatyaṃ satya-jñānānanda-rūpe vimohāt | nidrā-mohāt svapnavat tan na satyaṃ śuddhaḥ pūrṇo nitya ekaḥ śivo'ham ||3||
ଅର୍ଥ:ସତ୍ୟ-ଜ୍ଞାନ-ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ମୋ'ଠାରେ ଏହି ଅସତ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ମୋହ କାରଣରୁ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ନିଦ୍ରାର ମୋହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସ୍ୱପ୍ନ ସମାନ ତାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶୁଦ୍ଧ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିତ୍ୟ, ଏକ — ମୁଁ ଶିବ।
ନାହଂ ଜାତୋ ନ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧୋ ନ ନଷ୍ଟୋ ଦେହସ୍ଯୋକ୍ତାଃ ପ୍ରାକୃତାଃ ସର୍ଵଧର୍ମାଃ। କର୍ତୃତ୍ଵାଦିଶ୍ଚିନ୍ମଯସ୍ଯାସ୍ତି ନାହଂ- କାରସ୍ଯୈଵ ହ୍ଯାତ୍ମନୋ ମେ ଶିଵୋଽହମ୍॥୪॥
nāhaṃ jāto na pravṛddho na naṣṭo dehasyoktāḥ prākṛtāḥ sarva-dharmāḥ | kartṛtvādiś cinmayasyāsti nāhaṃ- kārasyaiva hy ātmano me śivo'ham ||4||
ଅର୍ଥ:ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେ ନାହିଁ, ବଢ଼େ ନାହିଁ, ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏସବୁ ତ ଦେହର ପ୍ରାକୃତିକ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କର୍ତୃତ୍ୱ ଆଦି ତ ଅହଂକାରର ହିଁ, ଚିନ୍ମୟ ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ — ମୁଁ ଶିବ।
ମତ୍ତୋ ନାନ୍ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦତ୍ରାସ୍ତି ଵିଶ୍ଵଂ ସତ୍ଯଂ ବାହ୍ଯଂ ଵସ୍ତୁ ମାଯୋପକୢପ୍ତମ୍। ଆଦର୍ଶାନ୍ତର୍ଭାସମାନସ୍ଯ ତୁଲ୍ଯଂ ମଯ୍ଯଦ୍ଵୈତେ ଭାତି ତସ୍ମାଚ୍ଛିଵୋଽହମ୍॥୫॥
matto nānyat kiñcid atrāsti viśvaṃ satyaṃ bāhyaṃ vastu māyopaklṛptam | ādarśāntar-bhāsamānasya tulyaṃ mayy advaite bhāti tasmāc chivo'ham ||5||
ଅର୍ଥ:ମୋଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଏଠାରେ କିଛି ବି ନାହିଁ; ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ସତ୍ୟ ମାନିବା ମାୟାର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର। ଯେପରି ଦର୍ପଣ ଭିତରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପ୍ରତିଭାତ ହୁଏ, ସେପରି ତାହା ମୋ' ଅଦ୍ୱୈତରେ ପ୍ରତିଭାତ ହୁଏ — ଅତଏବ ମୁଁ ଶିବ।
ଶବ୍ଦ-ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ
ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଯେକୌଣସି ଶବ୍ଦରେ କ୍ଲିକ୍ କରନ୍ତୁ
अद्वैत पञ्चरत्नम् (आत्मपञ्चकम्) ପାଠର ଲାଭ
ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ମୂଳ ଉପଦେଶକୁ ଦୈନିକ ଚିନ୍ତନ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ମରଣୀୟ ଶ୍ଲୋକରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ
'ଶିବୋଽହମ୍ / ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି' (ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା) ଏହି ଦୃଢ଼ତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ
ରଜ୍ଜୁ-ସର୍ପ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଦେହ, ମନ ଓ ଜଗତର ତାଦାତ୍ମ୍ୟକୁ ବିଲୀନ କରେ
ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରେ ଏବଂ ପରିମିତ ଜୀବ ହେବାର ମିଥ୍ୟା ବୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ କରେ
ନିଦିଧ୍ୟାସନ (ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ) ଓ ଆତ୍ମ-ବିଚାର ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ସହାୟକ
ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଷ୍ଟ ସାକ୍ଷୀ-ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ଅଖଣ୍ଡ ଶାନ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ
अद्वैत पञ्चरत्नम् (आत्मपञ्चकम्) ପାଠ ବିଧି
ଶାନ୍ତ ଭାବେ ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଆଡ଼କୁ ମୁଖ କରି ବସନ୍ତୁ। ପାଞ୍ଚଟି ଶ୍ଲୋକର ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପଠନ କରନ୍ତୁ, ଅର୍ଥ ଆତ୍ମସାତ୍ କରିବାକୁ ଅଟକି, ବିଶେଷ କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଲୋକାନ୍ତର 'ଶିବୋଽହମ୍'ରେ। ଜପ ସମୟରେ ରଜ୍ଜୁ-ସର୍ପ ଓ ଦର୍ପଣ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ମନକୁ 'ମୁଁ ସାକ୍ଷୀ, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା' ଏହି ବୋଧରେ ସ୍ଥିର କରନ୍ତୁ। ଚିନ୍ତନର ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ପ୍ରତିଦିନ ପାଞ୍ଚଟି ଶ୍ଲୋକ (ଏକ ପାଠ), କିମ୍ବା ତାହାର ଗୁଣିତକରେ ପଠନ କରନ୍ତୁ।
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ॐ
ସମ୍ପୂର୍ଣ अद्वैत पञ्चरत्नम् (आत्मपञ्चकम्) ଶ୍ଳୋକ-ଶ୍ଳୋକ ଅର୍ଥ ସହିତ ପଢ଼ନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଅଧିକ ପବିତ୍ର ପାଠ ଦେଖନ୍ତୁ