ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତି ସ୍ତୋତ୍ରମ୍
दक्षिणामूर्ति स्तोत्रम् in Odia · ଓଡ଼ିଆ
ଆପଣଙ୍କ ଭାଷା/ଲିପିରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
✦ ଅର୍ଥ
ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ତୋତ୍ରମ୍ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ରଚିତ ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ପରମ ଦାର୍ଶନିକ ସ୍ତୋତ୍ର, ଯାହା ଶିବଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି — ମୌନ ଦ୍ୱାରା ପରମ ସତ୍ୟର ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ଆଦିଗୁରୁ — ରୂପେ ସ୍ତୁତି କରେ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ନିଜର ଅଦ୍ୱୟ ଆତ୍ମା ଭିତରେ ଦର୍ପଣରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନଗରୀ ପରି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ — ଏହାହିଁ ଏହାର ମୂଳ ବାର୍ତ୍ତା। ଏହାର ଶ୍ରବଣ, ମନନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ।
ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କଥା
Composed by Adi Shankaracharya · Adi Shankaracharya · c. 8th century CE
ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ତୋତ୍ରମ୍ ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ମହାନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦାର୍ଶନିକ ସ୍ତୋତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଏହା ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି ରୂପେ ଚିନ୍ତନ କରେ — ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ଉପବିଷ୍ଟ ମୌନ ଆଦିଗୁରୁ, ଯିଏ କେବଳ ମୌନ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧତମ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଦଶଟି ତେଜୋମୟ ଶ୍ଲୋକରେ ଶଙ୍କର ଏହି ଦର୍ଶନ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ନିଜର ଅଦ୍ୱୟ ଚେତନା ଭିତରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମାତ୍ର, ଯାହା ମାୟା କାରଣରୁ ସ୍ୱପ୍ନ ବା ଦର୍ପଣରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନଗରୀ ପରି ବାହାରେ ପ୍ରତୀୟମାନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ଏକ ଆତ୍ମାର ସାକ୍ଷାତ୍କାରହିଁ ମୋକ୍ଷ। ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଏକ ଧ୍ୟାନ-ଶ୍ଲୋକ ଓ ଏକ ସମାପନ-ନମସ୍କାରରେ ଆବଦ୍ଧ।
ଅର୍ଥ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ ପାଠ
ଯେକୌଣସି ଧାଡ଼ି କିମ୍ବା ▶ ବଟନ୍ ଛୁଇଁ ଶୁଣନ୍ତୁ
ମୌନଵ୍ଯାଖ୍ଯାପ୍ରକଟିତପରବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ଯୁଵାନଂ ଵର୍ଷିଷ୍ଠାନ୍ତେ ଵସଦୃଷିଗଣୈରାଵୃତଂ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠୈଃ । ଆଚାର୍ଯେନ୍ଦ୍ରଂ କରକଲିତଚିନ୍ମୁଦ୍ରମାନନ୍ଦରୂପଂ ସ୍ଵାତ୍ମାରାମଂ ମୁଦିତଵଦନଂ ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତିମୀଡେ ॥
maunavyākhyāprakaṭitaparabrahmatattvaṃ yuvānaṃ varṣiṣṭhānte vasadṛṣigaṇairāvṛtaṃ brahmaniṣṭhaiḥ | ācāryendraṃ karakalitacinmudramānandarūpaṃ svātmārāmaṃ muditavadanaṃ dakṣiṇāmūrtimīḍe ||
ଅର୍ଥ:ମୁଁ ସେହି ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତିଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରେ — ଯିଏ ରୂପରେ ନିତ୍ୟ-ଯୁବା, ତଥାପି ବ୍ରହ୍ମରେ ସ୍ଥିତ ବୃଦ୍ଧ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରି ବସିଛନ୍ତି; ଯିଏ ମୌନ ଦ୍ୱାରା ପରବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି; ଯିଏ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହାଙ୍କ ହାତ ଚିନ୍ମୁଦ୍ରାରେ ଧୃତ, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଆନନ୍ଦ, ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ରମଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ମୁଖ ପ୍ରସନ୍ନ।
ଵିଶ୍ଵଂ ଦର୍ପଣଦୃଶ୍ଯମାନନଗରୀତୁଲ୍ଯଂ ନିଜାନ୍ତର୍ଗତଂ ପଶ୍ଯନ୍ନାତ୍ମନି ମାଯଯା ବହିରିଵୋଦ୍ଭୂତଂ ଯଥା ନିଦ୍ରଯା । ଯଃ ସାକ୍ଷାତ୍କୁରୁତେ ପ୍ରବୋଧସମଯେ ସ୍ଵାତ୍ମାନମେଵାଦ୍ଵଯଂ ତସ୍ମୈ ଶ୍ରୀଗୁରୁମୂର୍ତଯେ ନମ ଇଦଂ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତଯେ ॥ ୧॥
viśvaṃ darpaṇadṛśyamānanagarītulyaṃ nijāntargataṃ paśyannātmani māyayā bahirivodbhūtaṃ yathā nidrayā | yaḥ sākṣātkurute prabodhasamaye svātmānamevādvayaṃ tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 1||
ଅର୍ଥ:ଏହି ବିଶ୍ୱ ଦର୍ପଣରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନଗରୀ ସଦୃଶ — ଯାହା ନିଜ ଆତ୍ମା ଭିତରେ ହିଁ ଅଛି, ତଥାପି ମାୟା କାରଣରୁ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ବାହାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପରି ଜଣାଯାଏ। ଜାଗରଣ କ୍ଷଣରେ ଯିଏ ଏସବୁକୁ ନିଜ ଅଦ୍ୱୟ ଆତ୍ମା ରୂପେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି — ସେହି ଗୁରୁସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତିଙ୍କୁ ଏହି ନମସ୍କାର।
ବୀଜସ୍ଯାନ୍ତରିଵାଙ୍କୁରୋ ଜଗଦିଦଂ ପ୍ରାଙ୍ନିର୍ଵିକଲ୍ପଂ ପୁନଃ ମାଯାକଲ୍ପିତଦେଶକାଲକଲନାଵୈଚିତ୍ର୍ଯଚିତ୍ରୀକୃତମ୍ । ମାଯାଵୀଵ ଵିଜୃମ୍ଭଯତ୍ଯପି ମହାଯୋଗୀଵ ଯଃ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ତସ୍ମୈ ଶ୍ରୀଗୁରୁମୂର୍ତଯେ ନମ ଇଦଂ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତଯେ ॥ ୨॥
bījasyāntarivāṅkuro jagadidaṃ prāṅnirvikalpaṃ punaḥ māyākalpitadeśakālakalanāvaicitryacitrīkṛtam | māyāvīva vijṛmbhayatyapi mahāyogīva yaḥ svecchayā tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 2||
ଅର୍ଥ:ଏହି ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହେବା ପୂର୍ବେ ବୀଜ ଭିତରେ ଲୁକ୍କାୟିତ ଅଙ୍କୁର ସଦୃଶ ନିର୍ବିକଳ୍ପ (ଅଭେଦ) ଥିଲା; ପରେ ମାୟା ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ ଦେଶ-କାଳର ଭେଦର ବିଚିତ୍ର ବୈଚିତ୍ର୍ୟରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇ, ଯାଦୁକର ପରି, ମହାଯୋଗୀ ପରି, ଯିଏ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ତାହା ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି — ସେହି ଗୁରୁସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତିଙ୍କୁ ଏହି ନମସ୍କାର।
ଯସ୍ଯୈଵ ସ୍ଫୁରଣଂ ସଦାତ୍ମକମସତ୍କଲ୍ପାର୍ଥକଂ ଭାସତେ ସାକ୍ଷାତ୍ତତ୍ତ୍ଵମସୀତି ଵେଦଵଚସା ଯୋ ବୋଧଯତ୍ଯାଶ୍ରିତାନ୍ । ଯତ୍ସାକ୍ଷାତ୍କରଣାଦ୍ଭଵେନ୍ନ ପୁନରାଵୃତ୍ତିର୍ଭଵାମ୍ଭୋନିଧୌ ତସ୍ମୈ ଶ୍ରୀଗୁରୁମୂର୍ତଯେ ନମ ଇଦଂ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତଯେ ॥ ୩॥
yasyaiva sphuraṇaṃ sadātmakamasatkalpārthakaṃ bhāsate sākṣāttattvamasīti vedavacasā yo bodhayatyāśritān | yatsākṣātkaraṇādbhavenna punarāvṛttirbhavāmbhonidhau tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 3||
ଅର୍ଥ:ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରକାଶ ଚୈତନ୍ୟ, ସ୍ୱୟଂ ସତ୍ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ, ଅସତ୍ (ମିଥ୍ୟା) ପଦାର୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଭାସମାନ କରେ; ଯିଏ 'ତତ୍ତ୍ୱମସି' ଏହି ମହାନ ବେଦ-ବଚନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କୁ ବୋଧ କରାନ୍ତି; ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହେଲେ ସଂସାର-ସାଗରରେ ପୁନର୍ବାର ଆବୃତ୍ତି (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ହୁଏ ନାହିଁ — ସେହି ଗୁରୁସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତିଙ୍କୁ ଏହି ନମସ୍କାର।
ନାନାଚ୍ଛିଦ୍ରଘଟୋଦରସ୍ଥିତମହାଦୀପପ୍ରଭାଭାସ୍ଵରଂ ଜ୍ଞାନଂ ଯସ୍ଯ ତୁ ଚକ୍ଷୁରାଦିକରଣଦ୍ଵାରା ବହିଃ ସ୍ପନ୍ଦତେ । ଜାନାମୀତି ତମେଵ ଭାନ୍ତମନୁଭାତ୍ଯେତତ୍ସମସ୍ତଂ ଜଗତ୍ ତସ୍ମୈ ଶ୍ରୀଗୁରୁମୂର୍ତଯେ ନମ ଇଦଂ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତଯେ ॥ ୪॥
nānācchidraghaṭodarasthitamahādīpaprabhābhāsvaraṃ jñānaṃ yasya tu cakṣurādikaraṇadvārā bahiḥ spandate | jānāmīti tameva bhāntamanubhātyetatsamastaṃ jagat tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 4||
ଅର୍ଥ:ଯାହାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ (ଚୈତନ୍ୟ), ଅନେକ ଛିଦ୍ରଯୁକ୍ତ ମାଠିଆ ଭିତରେ ରଖାଯାଇଥିବା ମହାଦୀପର ଆଲୋକ ସଦୃଶ, ଚକ୍ଷୁ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଦ୍ୱାର ଦେଇ ବାହାରକୁ ସ୍ପନ୍ଦିତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ସେ ହିଁ 'ମୁଁ ଜାଣେ' ଏହି ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କ ହିଁ ପଛରେ (ତାଙ୍କ ହିଁ ଆଲୋକରେ) ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ — ସେହି ଗୁରୁସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତିଙ୍କୁ ଏହି ନମସ୍କାର।
ଦେହଂ ପ୍ରାଣମପୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯପି ଚଲାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ଚ ଶୂନ୍ଯଂ ଵିଦୁଃ ସ୍ତ୍ରୀବାଲାନ୍ଧଜଡୋପମାସ୍ତ୍ଵହମିତି ଭ୍ରାନ୍ତା ଭୃଶଂ ଵାଦିନଃ । ମାଯାଶକ୍ତିଵିଲାସକଲ୍ପିତମହା ଵ୍ଯାମୋହସଂହାରିଣେ ତସ୍ମୈ ଶ୍ରୀଗୁରୁମୂର୍ତଯେ ନମ ଇଦଂ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତଯେ ॥ ୫॥
dehaṃ prāṇamapīndriyāṇyapi calāṃ buddhiṃ ca śūnyaṃ viduḥ strībālāndhajaḍopamāstvahamiti bhrāntā bhṛśaṃ vādinaḥ | māyāśaktivilāsakalpitamahā vyāmohasaṃhāriṇe tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 5||
ଅର୍ଥ:'ଶରୀର, ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଚଞ୍ଚଳ ବୁଦ୍ଧି ଅଥବା ଶୂନ୍ୟ — ଏହା ହିଁ ଆତ୍ମା' — ଏପରି ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ, ଅନ୍ଧ ଓ ଜଡ ସଦୃଶ ଭ୍ରମିତ ବାଦୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହରେ କୁହନ୍ତି। ମାୟା-ଶକ୍ତିର ବିଳାସରେ ରଚିତ ଏହି ମହାନ ବ୍ୟାମୋହର ସଂହାରକ — ସେହି ଗୁରୁସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତିଙ୍କୁ ଏହି ନମସ୍କାର।
ରାହୁଗ୍ରସ୍ତଦିଵାକରେନ୍ଦୁସଦୃଶୋ ମାଯାସମାଚ୍ଛାଦନାତ୍ ସନ୍ମାତ୍ରଃ କରଣୋପସଂହରଣତୋ ଯୋଽଭୂତ୍ସୁଷୁପ୍ତଃ ପୁମାନ୍ । ପ୍ରାଗସ୍ଵାପ୍ସମିତି ପ୍ରବୋଧସମଯେ ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯଭିଜ୍ଞାଯତେ ତସ୍ମୈ ଶ୍ରୀଗୁରୁମୂର୍ତଯେ ନମ ଇଦଂ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତଯେ ॥ ୬॥
rāhugrastadivākarendusadṛśo māyāsamācchādanāt sanmātraḥ karaṇopasaṃharaṇato yo’bhūtsuṣuptaḥ pumān | prāgasvāpsamiti prabodhasamaye yaḥ pratyabhijñāyate tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 6||
ଅର୍ଥ:ରାହୁ-ଗ୍ରସ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଥବା ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ, ମନୁଷ୍ୟ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଉପସଂହାରରୁ ମାୟାରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା-ମାତ୍ର ରହିଯାଏ; ଏବଂ ଜାଗରଣ ସମୟରେ ସେ 'ମୁଁ ପୂର୍ବେ (ଶୋଇଥିଲି)' ଏହିପରି ସେହି ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଚିହ୍ନେ — ସେହି ଗୁରୁସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତିଙ୍କୁ ଏହି ନମସ୍କାର।
ବାଲ୍ଯାଦିଷ୍ଵପି ଜାଗ୍ରଦାଦିଷୁ ତଥା ସର୍ଵାସ୍ଵଵସ୍ଥାସ୍ଵପି ଵ୍ଯାଵୃତ୍ତାସ୍ଵନୁଵର୍ତମାନମହମିତ୍ଯନ୍ତଃ ସ୍ଫୁରନ୍ତଂ ସଦା । ସ୍ଵାତ୍ମାନଂ ପ୍ରକଟୀକରୋତି ଭଜତାଂ ଯୋ ମୁଦ୍ରଯା ଭଦ୍ରଯା ତସ୍ମୈ ଶ୍ରୀଗୁରୁମୂର୍ତଯେ ନମ ଇଦଂ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତଯେ ॥ ୭॥
bālyādiṣvapi jāgradādiṣu tathā sarvāsvavasthāsvapi vyāvṛttāsvanuvartamānamahamityantaḥ sphurantaṃ sadā | svātmānaṃ prakaṭīkaroti bhajatāṃ yo mudrayā bhadrayā tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 7||
ଅର୍ଥ:ବାଲ୍ୟ, ଯୌବନ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ତଥା ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି — ଏହି ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ 'ମୁଁ' ରୂପେ ଭିତରେ ନିରନ୍ତର ସ୍ଫୁରିତ ରୁହନ୍ତି, ସେହି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଯିଏ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଲ୍ୟାଣକାରୀ (ଭଦ୍ର) ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି — ସେହି ଗୁରୁସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତିଙ୍କୁ ଏହି ନମସ୍କାର।
ଵିଶ୍ଵଂ ପଶ୍ଯତି କାର୍ଯକାରଣତଯା ସ୍ଵସ୍ଵାମିସଂବନ୍ଧତଃ ଶିଷ୍ଯାଚାର୍ଯତଯା ତଥୈଵ ପିତୃପୁତ୍ରାଦ୍ଯାତ୍ମନା ଭେଦତଃ । ସ୍ଵପ୍ନେ ଜାଗ୍ରତି ଵା ଯ ଏଷ ପୁରୁଷୋ ମାଯାପରିଭ୍ରାମିତଃ ତସ୍ମୈ ଶ୍ରୀଗୁରୁମୂର୍ତଯେ ନମ ଇଦଂ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତଯେ ॥ ୮॥
viśvaṃ paśyati kāryakāraṇatayā svasvāmisaṃbandhataḥ śiṣyācāryatayā tathaiva pitṛputrādyātmanā bhedataḥ | svapne jāgrati vā ya eṣa puruṣo māyāparibhrāmitaḥ tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 8||
ଅର୍ଥ:ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ଏହି ପୁରୁଷ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅଥବା ଜାଗ୍ରତରେ, ଏହି ଗୋଟିଏ (ଆତ୍ମା-ରୂପ) ବିଶ୍ୱକୁ କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ, ସ୍ୱାମୀ-ସେବକ, ଶିଷ୍ୟ-ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ପିତା-ପୁତ୍ର ଆଦି ସମ୍ବନ୍ଧର ଭେଦରେ ଅନେକ ରୂପେ ବିଭକ୍ତ ଦେଖେ — ସେହି ଗୁରୁସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତିଙ୍କୁ ଏହି ନମସ୍କାର।
ଭୂରମ୍ଭାଂସ୍ଯନଲୋଽନିଲୋଽମ୍ବରମହର୍ନାଥୋ ହିମାଂଶୁଃ ପୁମାନ୍ ଇତ୍ଯାଭାତି ଚରାଚରାତ୍ମକମିଦଂ ଯସ୍ଯୈଵ ମୂର୍ତ୍ଯଷ୍ଟକମ୍ । ନାନ୍ଯତ୍କିଞ୍ଚନ ଵିଦ୍ଯତେ ଵିମୃଶତାଂ ଯସ୍ମାତ୍ପରସ୍ମାଦ୍ଵିଭୋଃ ତସ୍ମୈ ଶ୍ରୀଗୁରୁମୂର୍ତଯେ ନମ ଇଦଂ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତଯେ ॥ ୯॥
bhūrambhāṃsyanalo’nilo’mbaramaharnātho himāṃśuḥ pumān ityābhāti carācarātmakamidaṃ yasyaiva mūrtyaṣṭakam | nānyatkiñcana vidyate vimṛśatāṃ yasmātparasmādvibhoḥ tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 9||
ଅର୍ଥ:ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଜୀବ (ପୁରୁଷ) — ଏହି ଆଠ ରୂପେ (ଅଷ୍ଟମୂର୍ତି) ଏହି ଚରାଚର ଜଗତ ଜଣାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଗଭୀର ଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ — ସେହି ଗୁରୁସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତିଙ୍କୁ ଏହି ନମସ୍କାର।
ସର୍ଵାତ୍ମତ୍ଵମିତି ସ୍ଫୁଟୀକୃତମିଦଂ ଯସ୍ମାଦମୁଷ୍ମିନ୍ ସ୍ତଵେ ତେନାସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣାତ୍ତଦର୍ଥମନନାଦ୍ଧ୍ଯାନାଚ୍ଚ ସଙ୍କୀର୍ତନାତ୍ । ସର୍ଵାତ୍ମତ୍ଵମହାଵିଭୂତିସହିତଂ ସ୍ଯାଦୀଶ୍ଵରତ୍ଵଂ ସ୍ଵତଃ ତତଃ ସିଦ୍ଧ୍ଯେତ୍ତତ୍ପୁନରଷ୍ଟଧା ପରିଣତଂ ଚୈଶ୍ଵର୍ଯମଵ୍ଯାହତମ୍ ॥ ୧୦॥
sarvātmatvamiti sphuṭīkṛtamidaṃ yasmādamuṣmin stave tenāsya śravaṇāttadarthamananāddhyānācca saṅkīrtanāt | sarvātmatvamahāvibhūtisahitaṃ syādīśvaratvaṃ svataḥ tataḥ siddhyettatpunaraṣṭadhā pariṇataṃ caiśvaryamavyāhatam || 10||
ଅର୍ଥ:ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରରେ 'ସବୁ ଆତ୍ମା ହିଁ' (ସର୍ବାତ୍ମତ୍ୱ) ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି; ତେଣୁ ଏହାର ଶ୍ରବଣ, ଅର୍ଥ-ମନନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସଂକୀର୍ତ୍ତନରୁ ସର୍ବାତ୍ମତ୍ୱର ମହାନ ବିଭୂତି ସହିତ ଈଶ୍ୱରତ୍ୱ ସ୍ୱୟଂ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାପରେ ଅଷ୍ଟଧା ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ଅବାଧିତ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
ଵଟଵିଟପିସମୀପେ ଭୂମିଭାଗେ ନିଷଣ୍ଣଂ ସକଲମୁନିଜନାନାଂ ଜ୍ଞାନଦାତାରମାରାତ୍ । ତ୍ରିଭୁଵନଗୁରୁମୀଶଂ ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତିଦେଵଂ ଜନନମରଣଦୁଃଖଚ୍ଛେଦଦକ୍ଷଂ ନମାମି ॥
vaṭaviṭapisamīpe bhūmibhāge niṣaṇṇaṃ sakalamunijanānāṃ jñānadātāramārāt | tribhuvanagurumīśaṃ dakṣiṇāmūrtidevaṃ jananamaraṇaduḥkhacchedadakṣaṃ namāmi ||
ଅର୍ଥ:ମୁଁ ସେହି ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତି ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ — ଯିଏ ବଟବୃକ୍ଷ ନିକଟରେ ଭୂମି ଉପରେ ବିରାଜମାନ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଏକତ୍ରିତ ମୁନିଜନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ଯିଏ ତ୍ରିଲୋକର ଈଶ ଓ ଗୁରୁ, ତଥା ଜନ୍ମ-ମରଣର ଦୁଃଖ ଛେଦନ କରିବାରେ ଦକ୍ଷ (ନିପୁଣ)।
ଶବ୍ଦ-ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ
ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଯେକୌଣସି ଶବ୍ଦରେ କ୍ଲିକ୍ କରନ୍ତୁ
दक्षिणामूर्ति स्तोत्रम् ପାଠର ଲାଭ
ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ପରମ ଦାର୍ଶନିକ ସ୍ତୋତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ଯାହା ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଦଶଟି ଶ୍ଲୋକରେ (ଧ୍ୟାନ-ଶ୍ଲୋକ ଓ ସମାପନ-ଶ୍ଲୋକ ସହିତ) ରଚନା କରିଥିଲେ।
ଶିବଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି — ନିତ୍ୟ-ଯୁବା, ମୌନ ଗୁରୁ — ରୂପେ ପୂଜା କରେ, ଯିଏ ମୌନ ଦ୍ୱାରା ପରମ ସତ୍ୟର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ସାର ପ୍ରକାଶ କରେ — ଯେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ନିଜର ଅଦ୍ୱୟ ଆତ୍ମା ଭିତରେ, ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ନଗରୀ ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଜ୍ଞାନର ସାଧକ ଓ ଧ୍ୟାନୀମାନେ ଏହାର ପାଠ କରନ୍ତି, ବିଶେଷତଃ ଗୁରୁପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ, ଗୁରୁବାରରେ ଓ ଚିନ୍ତନ ସମୟରେ।
ଏହାର ସମାପନ-ଶ୍ଲୋକ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଏ ଯେ ଏହାର ଶ୍ରବଣ, ମନନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସଂକୀର୍ତ୍ତନରେ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରର ମହିମା ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ।
ବେଦାନ୍ତ ମାର୍ଗର ଏକ ପ୍ରିୟ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟ ଉଭୟଙ୍କ ନିକଟରେ ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରିୟ।
दक्षिणामूर्ति स्तोत्रम् ପାଠ ବିଧି
ସ୍ନାନ ପରେ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଅଥବା ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରତିମା ସମ୍ମୁଖରେ ବସନ୍ତୁ। ଧ୍ୟାନ-ଶ୍ଲୋକ, ଦଶଟି ଶ୍ଲୋକ ଓ ସମାପନ-ଶ୍ଲୋକ ଧୀରେ ଧୀରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଅର୍ଥ ମନନ କରୁ କରୁ ବିରାମ ନିଅନ୍ତୁ — କାରଣ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ନିଜେ ଏକ ଚିନ୍ତନ। ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ଏହାକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ସାଧକମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଗୁରୁପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଆଦିଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ରୂପେ ଏହାର ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ।
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ॐ
ସମ୍ପୂର୍ଣ दक्षिणामूर्ति स्तोत्रम् ଶ୍ଳୋକ-ଶ୍ଳୋକ ଅର୍ଥ ସହିତ ପଢ଼ନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଅଧିକ ପବିତ୍ର ପାଠ ଦେଖନ୍ତୁ