ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰ੍ਤਿ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮ੍
दक्षिणामूर्ति स्तोत्रम् in Punjabi (Gurmukhi) · ਪੰਜਾਬੀ
ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ/ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ
✦ ਅਰਥ
ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ ਸਤੋਤ੍ਰਮ੍ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਅਦ੍ਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਪਰਮ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਤੋਤ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ — ਮੌਨ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਸਤਿ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਆਦਿਗੁਰੂ — ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਆਪਣੀ ਹੀ ਅਦ੍ਵਯ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਨਗਰੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਰਵਣ, ਮਨਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਆਤਮਗਿਆਨ ਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਕਥਾ
Composed by Adi Shankaracharya · Adi Shankaracharya · c. 8th century CE
ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ ਸਤੋਤ੍ਰਮ੍ ਅਦ੍ਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਚਾਰੀਆ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਮੌਨ ਆਦਿਗੁਰੂ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਮੌਨ ਰਾਹੀਂ ਬਿਰਧਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਤੇਜੋਮਯ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੁੱਚਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਆਪਣੀ ਹੀ ਅਦ੍ਵਯ ਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰਲਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਮਾਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਯਾ ਕਾਰਨ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਨਗਰੀ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੀ ਮੋਕਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਸਤੋਤ੍ਰ ਇੱਕ ਧਿਆਨ-ਸ਼ਲੋਕ ਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਪਨ-ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੂਰਾ ਪਾਠ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਗਤੀ ਜਾਂ ▶ ਬਟਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸੁਣੋ
ਮੌਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਪ੍ਰਕਟਿਤਪਰਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯੁਵਾਨਂ ਵਰ੍ਸ਼ਿਸ਼੍ਠਾਨ੍ਤੇ ਵਸਦ੍ਰਿਸ਼ਿਗਣੈਰਾਵ੍ਰਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿਸ਼੍ਠੈਃ । ਆਚਾਰ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਕਰਕਲਿਤਚਿਨ੍ਮੁਦ੍ਰਮਾਨਨ੍ਦਰੂਪਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਰਾਮਂ ਮੁਦਿਤਵਦਨਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰ੍ਤਿਮੀਡੇ ॥
maunavyākhyāprakaṭitaparabrahmatattvaṃ yuvānaṃ varṣiṣṭhānte vasadṛṣigaṇairāvṛtaṃ brahmaniṣṭhaiḥ | ācāryendraṃ karakalitacinmudramānandarūpaṃ svātmārāmaṃ muditavadanaṃ dakṣiṇāmūrtimīḍe ||
ਅਰਥ:ਮੈਂ ਉਸ ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤਿ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ — ਜੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ-ਜਵਾਨ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਜ਼ੁਰਗ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਬੈਠੇ ਹਨ; ਜੋ ਮੌਨ ਰਾਹੀਂ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਤੱਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਆਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਚਿਨ੍ਮੁਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ।
ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਦਰ੍ਪਣਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯਮਾਨਨਗਰੀਤੁਲ੍ਯਂ ਨਿਜਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਾਤ੍ਮਨਿ ਮਾਯਯਾ ਬਹਿਰਿਵੋਦ੍ਭੂਤਂ ਯਥਾ ਨਿਦ੍ਰਯਾ । ਯਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਕੁਰੁਤੇ ਪ੍ਰਬੋਧਸਮਯੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਮੇਵਾਦ੍ਵਯਂ ਤਸ੍ਮੈ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੁਮੂਰ੍ਤਯੇ ਨਮ ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੀਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰ੍ਤਯੇ ॥ ੧॥
viśvaṃ darpaṇadṛśyamānanagarītulyaṃ nijāntargataṃ paśyannātmani māyayā bahirivodbhūtaṃ yathā nidrayā | yaḥ sākṣātkurute prabodhasamaye svātmānamevādvayaṃ tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 1||
ਅਰਥ:ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਨਗਰੀ ਵਾਂਗ ਹੈ — ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਯਾ ਕਾਰਨ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਾਗਰਣ ਦੇ ਪਲ ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਦ੍ਵੈ ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਖਿਆਤ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਉਸ ਗੁਰੂਸਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤਿ ਨੂੰ ਇਹ ਨਮਸਕਾਰ।
ਬੀਜਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਿਵਾਙ੍ਕੁਰੋ ਜਗਦਿਦਂ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਂ ਪੁਨਃ ਮਾਯਾਕਲ੍ਪਿਤਦੇਸ਼ਕਾਲਕਲਨਾਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਚਿਤ੍ਰੀਕ੍ਰਿਤਮ੍ । ਮਾਯਾਵੀਵ ਵਿਜ੍ਰਿਮ੍ਭਯਤ੍ਯਪਿ ਮਹਾਯੋਗੀਵ ਯਃ ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਯਾ ਤਸ੍ਮੈ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੁਮੂਰ੍ਤਯੇ ਨਮ ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੀਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰ੍ਤਯੇ ॥ ੨॥
bījasyāntarivāṅkuro jagadidaṃ prāṅnirvikalpaṃ punaḥ māyākalpitadeśakālakalanāvaicitryacitrīkṛtam | māyāvīva vijṛmbhayatyapi mahāyogīva yaḥ svecchayā tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 2||
ਅਰਥ:ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛੁਪੇ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਨਿਰਵਿਕਲਪ (ਅਭੇਦ) ਸੀ; ਫਿਰ ਮਾਯਾ ਦੁਆਰਾ ਕਲਪਿਤ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਭੇਦ ਦੀ ਅਚਰਜ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਜਾ ਕੇ, ਜਾਦੂਗਰ ਵਾਂਗ, ਮਹਾਯੋਗੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਉਸ ਗੁਰੂਸਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤਿ ਨੂੰ ਇਹ ਨਮਸਕਾਰ।
ਯਸ੍ਯੈਵ ਸ੍ਫੁਰਣਂ ਸਦਾਤ੍ਮਕਮਸਤ੍ਕਲ੍ਪਾਰ੍ਥਕਂ ਭਾਸਤੇ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸੀਤਿ ਵੇਦਵਚਸਾ ਯੋ ਬੋਧਯਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍ । ਯਤ੍ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਕਰਣਾਦ੍ਭਵੇਨ੍ਨ ਪੁਨਰਾਵ੍ਰਿਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਾਮ੍ਭੋਨਿਧੌ ਤਸ੍ਮੈ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੁਮੂਰ੍ਤਯੇ ਨਮ ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੀਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰ੍ਤਯੇ ॥ ੩॥
yasyaiva sphuraṇaṃ sadātmakamasatkalpārthakaṃ bhāsate sākṣāttattvamasīti vedavacasā yo bodhayatyāśritān | yatsākṣātkaraṇādbhavenna punarāvṛttirbhavāmbhonidhau tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 3||
ਅਰਥ:ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ੍ਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੇਤਨਾ, ਆਪ ਹੀ ਸਤ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਤ (ਮਿਥਿਆ) ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਚ ਵਾਂਗ ਭਾਸਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ 'ਤੱਤ੍ਵਮਸਿ' ਇਸ ਮਹਾਨ ਵੇਦ-ਬਚਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਆਇਆਂ ਨੂੰ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਵਾਗਉਣ (ਪੁਨਰ-ਜਨਮ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ — ਉਸ ਗੁਰੂਸਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤਿ ਨੂੰ ਇਹ ਨਮਸਕਾਰ।
ਨਾਨਾਚ੍ਛਿਦ੍ਰਘਟੋਦਰਸ੍ਥਿਤਮਹਾਦੀਪਪ੍ਰਭਾਭਾਸ੍ਵਰਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦਿਕਰਣਦ੍ਵਾਰਾ ਬਹਿਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ । ਜਾਨਾਮੀਤਿ ਤਮੇਵ ਭਾਨ੍ਤਮਨੁਭਾਤ੍ਯੇਤਤ੍ਸਮਸ੍ਤਂ ਜਗਤ੍ ਤਸ੍ਮੈ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੁਮੂਰ੍ਤਯੇ ਨਮ ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੀਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰ੍ਤਯੇ ॥ ੪॥
nānācchidraghaṭodarasthitamahādīpaprabhābhāsvaraṃ jñānaṃ yasya tu cakṣurādikaraṇadvārā bahiḥ spandate | jānāmīti tameva bhāntamanubhātyetatsamastaṃ jagat tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 4||
ਅਰਥ:ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ (ਚੇਤਨਾ), ਅਨੇਕ ਛੇਕਾਂ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖੇ ਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ, ਅੱਖ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਸਪੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਹੀ 'ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ' ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਪਿੱਛੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਉਸ ਗੁਰੂਸਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤਿ ਨੂੰ ਇਹ ਨਮਸਕਾਰ।
ਦੇਹਂ ਪ੍ਰਾਣਮਪੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਪਿ ਚਲਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਚ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਵਿਦੁਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਬਾਲਾਨ੍ਧਜਡੋਪਮਾਸ੍ਤ੍ਵਹਮਿਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਭ੍ਰਿਸ਼ਂ ਵਾਦਿਨਃ । ਮਾਯਾਸ਼ਕ੍ਤਿਵਿਲਾਸਕਲ੍ਪਿਤਮਹਾ ਵ੍ਯਾਮੋਹਸਂਹਾਰਿਣੇ ਤਸ੍ਮੈ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੁਮੂਰ੍ਤਯੇ ਨਮ ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੀਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰ੍ਤਯੇ ॥ ੫॥
dehaṃ prāṇamapīndriyāṇyapi calāṃ buddhiṃ ca śūnyaṃ viduḥ strībālāndhajaḍopamāstvahamiti bhrāntā bhṛśaṃ vādinaḥ | māyāśaktivilāsakalpitamahā vyāmohasaṃhāriṇe tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 5||
ਅਰਥ:'ਸਰੀਰ, ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਚੰਚਲ ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯ — ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ' — ਇਉਂ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਬਾਲਕ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਜੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਭ੍ਰਮਿਤ ਵਾਦੀ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਯਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਿਲਾਸ ਨਾਲ ਰਚੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਆਮੋਹ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ — ਉਸ ਗੁਰੂਸਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤਿ ਨੂੰ ਇਹ ਨਮਸਕਾਰ।
ਰਾਹੁਗ੍ਰਸ੍ਤਦਿਵਾਕਰੇਨ੍ਦੁਸਦ੍ਰਿਸ਼ੋ ਮਾਯਾਸਮਾਚ੍ਛਾਦਨਾਤ੍ ਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਃ ਕਰਣੋਪਸਂਹਰਣਤੋ ਯੋऽਭੂਤ੍ਸੁਸ਼ੁਪ੍ਤਃ ਪੁਮਾਨ੍ । ਪ੍ਰਾਗਸ੍ਵਾਪ੍ਸਮਿਤਿ ਪ੍ਰਬੋਧਸਮਯੇ ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਿਜ੍ਞਾਯਤੇ ਤਸ੍ਮੈ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੁਮੂਰ੍ਤਯੇ ਨਮ ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੀਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰ੍ਤਯੇ ॥ ੬॥
rāhugrastadivākarendusadṛśo māyāsamācchādanāt sanmātraḥ karaṇopasaṃharaṇato yo’bhūtsuṣuptaḥ pumān | prāgasvāpsamiti prabodhasamaye yaḥ pratyabhijñāyate tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 6||
ਅਰਥ:ਰਾਹੂ-ਗ੍ਰਸਤ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਚੰਦ ਵਾਂਗ, ਮਨੁੱਖ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਨਾਲ ਮਾਯਾ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਜਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਾ-ਮਾਤਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਾਗਣ ਵੇਲੇ ਉਹ 'ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਸੁੱਤਾ) ਸੀ' ਇਉਂ ਉਸ ਨਿਤ੍ਯ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ — ਉਸ ਗੁਰੂਸਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤਿ ਨੂੰ ਇਹ ਨਮਸਕਾਰ।
ਬਾਲ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਵਪਿ ਜਾਗ੍ਰਦਾਦਿਸ਼ੁ ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਪਿ ਵ੍ਯਾਵ੍ਰਿਤ੍ਤਾਸ੍ਵਨੁਵਰ੍ਤਮਾਨਮਹਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤਃ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਂ ਸਦਾ । ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਕਟੀਕਰੋਤਿ ਭਜਤਾਂ ਯੋ ਮੁਦ੍ਰਯਾ ਭਦ੍ਰਯਾ ਤਸ੍ਮੈ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੁਮੂਰ੍ਤਯੇ ਨਮ ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੀਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰ੍ਤਯੇ ॥ ੭॥
bālyādiṣvapi jāgradādiṣu tathā sarvāsvavasthāsvapi vyāvṛttāsvanuvartamānamahamityantaḥ sphurantaṃ sadā | svātmānaṃ prakaṭīkaroti bhajatāṃ yo mudrayā bhadrayā tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 7||
ਅਰਥ:ਬਾਲਪਣ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨ, ਸੁਖੁਪਤਿ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ 'ਮੈਂ' ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਨਿਰੰਤਰ ਸਫੁਰਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ (ਭਦ੍ਰ) ਮੁਦ੍ਰਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਉਸ ਗੁਰੂਸਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤਿ ਨੂੰ ਇਹ ਨਮਸਕਾਰ।
ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤਯਾ ਸ੍ਵਸ੍ਵਾਮਿਸਂਬਨ੍ਧਤਃ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਤਯਾ ਤਥੈਵ ਪਿਤ੍ਰਿਪੁਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾ ਭੇਦਤਃ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਵਾ ਯ ਏਸ਼ ਪੁਰੁਸ਼ੋ ਮਾਯਾਪਰਿਭ੍ਰਾਮਿਤਃ ਤਸ੍ਮੈ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੁਮੂਰ੍ਤਯੇ ਨਮ ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੀਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰ੍ਤਯੇ ॥ ੮॥
viśvaṃ paśyati kāryakāraṇatayā svasvāmisaṃbandhataḥ śiṣyācāryatayā tathaiva pitṛputrādyātmanā bhedataḥ | svapne jāgrati vā ya eṣa puruṣo māyāparibhrāmitaḥ tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 8||
ਅਰਥ:ਮਾਯਾ ਨਾਲ ਭ੍ਰਮਿਤ ਇਹ ਪੁਰਖ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜਾਗ੍ਰਤ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਇੱਕੋ (ਆਤਮਾ-ਰੂਪ) ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਕਾਰਜ-ਕਾਰਨ, ਸੁਆਮੀ-ਸੇਵਕ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਆਚਾਰੀਆ, ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ — ਉਸ ਗੁਰੂਸਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤਿ ਨੂੰ ਇਹ ਨਮਸਕਾਰ।
ਭੂਰਮ੍ਭਾਂਸ੍ਯਨਲੋऽਨਿਲੋऽਮ੍ਬਰਮਹਰ੍ਨਾਥੋ ਹਿਮਾਂਸ਼ੁਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਇਤ੍ਯਾਭਾਤਿ ਚਰਾਚਰਾਤ੍ਮਕਮਿਦਂ ਯਸ੍ਯੈਵ ਮੂਰ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਟਕਮ੍ । ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਿਮ੍ਰਿਸ਼ਤਾਂ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਭੋਃ ਤਸ੍ਮੈ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੁਮੂਰ੍ਤਯੇ ਨਮ ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੀਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰ੍ਤਯੇ ॥ ੯॥
bhūrambhāṃsyanalo’nilo’mbaramaharnātho himāṃśuḥ pumān ityābhāti carācarātmakamidaṃ yasyaiva mūrtyaṣṭakam | nānyatkiñcana vidyate vimṛśatāṃ yasmātparasmādvibhoḥ tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 9||
ਅਰਥ:ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਜੀਵ (ਪੁਰਖ) — ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ (ਅਸ਼੍ਟਮੂਰਤਿ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਸ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ — ਉਸ ਗੁਰੂਸਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤਿ ਨੂੰ ਇਹ ਨਮਸਕਾਰ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਮਿਤਿ ਸ੍ਫੁਟੀਕ੍ਰਿਤਮਿਦਂ ਯਸ੍ਮਾਦਮੁਸ਼੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਤਵੇ ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਵਣਾਤ੍ਤਦਰ੍ਥਮਨਨਾਦ੍ਧ੍ਯਾਨਾਚ੍ਚ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਤਨਾਤ੍ । ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਮਹਾਵਿਭੂਤਿਸਹਿਤਂ ਸ੍ਯਾਦੀਸ਼੍ਵਰਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਤਃ ਤਤਃ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੇਤ੍ਤਤ੍ਪੁਨਰਸ਼੍ਟਧਾ ਪਰਿਣਤਂ ਚੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਵ੍ਯਾਹਤਮ੍ ॥ ੧੦॥
sarvātmatvamiti sphuṭīkṛtamidaṃ yasmādamuṣmin stave tenāsya śravaṇāttadarthamananāddhyānācca saṅkīrtanāt | sarvātmatvamahāvibhūtisahitaṃ syādīśvaratvaṃ svataḥ tataḥ siddhyettatpunaraṣṭadhā pariṇataṃ caiśvaryamavyāhatam || 10||
ਅਰਥ:ਇਸ ਸਤੋਤ੍ਰ ਵਿੱਚ 'ਸਭ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ' (ਸਰਵਾਤਮਤ੍ਵ) ਇਹ ਤੱਤ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਸਰਵਣ, ਅਰਥ-ਮਨਨ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਸੰਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਸਰਵਾਤਮਤ੍ਵ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਭੂਤੀ ਸਹਿਤ ਈਸ਼੍ਵਰਤ੍ਵ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਬਾਧਿਤ ਐਸ਼੍ਵਰਯ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਟਵਿਟਪਿਸਮੀਪੇ ਭੂਮਿਭਾਗੇ ਨਿਸ਼ਣ੍ਣਂ ਸਕਲਮੁਨਿਜਨਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨਦਾਤਾਰਮਾਰਾਤ੍ । ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਗੁਰੁਮੀਸ਼ਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰ੍ਤਿਦੇਵਂ ਜਨਨਮਰਣਦੁਃਖਚ੍ਛੇਦਦਕ੍ਸ਼ਂ ਨਮਾਮਿ ॥
vaṭaviṭapisamīpe bhūmibhāge niṣaṇṇaṃ sakalamunijanānāṃ jñānadātāramārāt | tribhuvanagurumīśaṃ dakṣiṇāmūrtidevaṃ jananamaraṇaduḥkhacchedadakṣaṃ namāmi ||
ਅਰਥ:ਮੈਂ ਉਸ ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤਿ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ — ਜੋ ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮੁਨੀਜਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਨ, ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ (ਨਿਪੁਣ) ਹਨ।
ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ
ਉਚਾਰਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ
दक्षिणामूर्ति स्तोत्रम् ਪਾਠ ਦੇ ਲਾਭ
ਅਦ੍ਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਪਰਮ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜੋ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਦਸ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ (ਧਿਆਨ-ਸ਼ਲੋਕ ਤੇ ਸਮਾਪਨ-ਸ਼ਲੋਕ ਸਮੇਤ) ਰਚਿਆ।
ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ — ਨਿਤ੍ਯ-ਯੁਵਾ, ਮੌਨ ਗੁਰੂ — ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਨ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਸਤਿ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਆਤਮਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਕਿ ਸਮੁੱਚਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਆਪਣੀ ਹੀ ਅਦ੍ਵਯ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਨਗਰੀ।
ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਕ ਤੇ ਧਿਆਨੀ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂਪੂਰਣਿਮਾ ਉੱਤੇ, ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸਮੇਂ।
ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਪਨ-ਸ਼ਲੋਕ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸਰਵਣ, ਮਨਨ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਸੰਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਆਤਮਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵੇਦਾਂਤ ਮਾਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿਆਰਾ ਗ੍ਰੰਥ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਪਿਆਰਾ।
दक्षिणामूर्ति स्तोत्रम् ਪਾਠ ਵਿਧੀ
ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਂਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂ ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੋ। ਧਿਆਨ-ਸ਼ਲੋਕ, ਦਸ ਸ਼ਲੋਕ ਤੇ ਸਮਾਪਨ-ਸ਼ਲੋਕ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੜ੍ਹੋ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰਦਿਆਂ ਠਹਿਰੋ — ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਤੋਤ੍ਰ ਆਪ ਹੀ ਇੱਕ ਚਿੰਤਨ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਤਮਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗੁਰੂਪੂਰਣਿਮਾ ਉੱਤੇ ਆਦਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ॐ
ਪੂਰਾ दक्षिणामूर्ति स्तोत्रम् ਸ਼ਲੋਕ-ਦਰ-ਸ਼ਲੋਕ ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੜ੍ਹੋ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਵੇਖੋ