વૈરાગ્યપઞ્ચકમ્
वैराग्यपञ्चकम् in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
ઉત્પત્તિ અને કથા
Vairagya Panchakam (five verses on dispassion) · Vedanta Desika (Venkatanatha) · 13th-14th century CE
Swami Vedanta Desika lived in Kanchipuram in great simplicity, sustaining himself by unchavritti — gathering fallen grain. When a king, impressed by his fame, sent an emissary to summon him to court with the promise of riches, Desika composed and sent back these five verses instead. In them he refuses to flatter or beg petty rulers, holds up the Lord's enriching of poor Sudama, and proclaims that his sole, unfailing wealth is Lord Varadaraja of Hastigiri — the Lord who lifted Govardhana. The hymn became a classic statement of Sri Vaishnava vairagya and self-respect.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
The same Lord praised here as the devotee's only wealth is remembered for transforming the fortunes of the destitute Sudama (Kuchela): when the boyhood friend came to Dvaraka with nothing but a handful of beaten rice, Krishna received him with love and silently bestowed upon him boundless riches — a sign, says Desika, that one who clings to the Lord alone never truly wants for anything.
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
ક્ષોણીકોણશતાંશપાલનકલદ્દુર્વારગર્વાનલ- ક્ષુભ્યત્ક્ષુદ્રનરેન્દ્રચાટુરચનાધન્યાન્ન મન્યામહે । દેવં સેવિતુમેવ નિશ્ચિનુમહે યોઽસૌ દયાલુઃ પુરા દાનામુષ્ટિમુચે કુચેલમુનયે દત્તે સ્મ વિત્તેશતામ્ ॥ ૧ ॥
kṣoṇīkoṇaśatāṃśapālanakaladdurvāragarvānala- kṣubhyatkṣudranarendracāṭuracanādhanyānna manyāmahe | devaṃ sevitumeva niścinumahe yo'sau dayāluḥ purā dānāmuṣṭimuce kucelamunaye datte sma vitteśatām || 1 ||
અર્થ:जो राजा पृथ्वी के एक कोने के सौवें अंश के शासन मात्र से दुर्वार अहंकार की अग्नि से क्षुब्ध हैं — ऐसे क्षुद्र राजाओं की चाटुकारिता (खुशामद) की रचना को हम धन्य (श्रेष्ठ) नहीं मानते। हम तो केवल उन दयालु भगवान् की सेवा का निश्चय करते हैं, जिन्होंने पूर्वकाल में मुट्ठी भर पोहा (चिवड़ा) अर्पित करने वाले दीन कुचेल (सुदामा) मुनि को धनेश (कुबेर) का पद प्रदान कर दिया।
શિલં કિમનલં ભવેદનલમૌદરં બાધિતું પયઃ પ્રસૃતિપૂરકં કિમુ ન ધારકં સારસમ્ । અયત્નમલમલ્પકં પથિ પટચ્ચરં કચ્ચરં ભજન્તિ વિબુધા મુધા હ્યહહ કુક્ષિતઃ કુક્ષિતઃ ॥ ૨ ॥
śilaṃ kimanalaṃ bhavedanalamaudaraṃ bādhituṃ payaḥ prasṛtipūrakaṃ kimu na dhārakaṃ sārasam | ayatnamalamalpakaṃ pathi paṭaccaraṃ kaccaraṃ bhajanti vibudhā mudhā hyahaha kukṣitaḥ kukṣitaḥ || 2 ||
અર્થ:क्या उदर-अग्नि (भूख) शान्त करने के लिए गिरे हुए दाने बीनना पर्याप्त नहीं? क्या सरोवरों का जल पीने के लिए पर्याप्त नहीं? क्या मार्ग में अनायास मिले मैले-कुचैले चीथड़े शरीर ढकने को पर्याप्त नहीं? हाय! हाय! विद्वान् लोग व्यर्थ ही (राजाओं की) सेवा करते हैं — केवल पेट के लिए, पेट के लिए!
જ્વલતુ જલધિક્રોડક્રીડત્કૃપીડભવપ્રભા- પ્રતિભટપટુજ્વાલામાલાકુલો જઠરાનલઃ । તૃણમપિ વયં સાયં સમ્ફુલ્લમલ્લિમતલ્લિકા- પરિમલમુચા વાચા યાચામહે ન મહીશ્વરાન્ ॥ ૩ ॥
jvalatu jaladhikroḍakrīḍatkṛpīḍabhavaprabhā- pratibhaṭapaṭujvālāmālākulo jaṭharānalaḥ | tṛṇamapi vayaṃ sāyaṃ samphullamallimatallikā- parimalamucā vācā yācāmahe na mahīśvarān || 3 ||
અર્થ:समुद्र की गोद में क्रीड़ा करती बड़वानल की प्रभा के समान प्रचण्ड ज्वालामाला से युक्त यह जठराग्नि भले ही जलती रहे; फिर भी, पूर्ण खिले मल्लिका (चमेली) की सुगन्ध बिखेरती वाणी से, हम पृथ्वीपतियों (राजाओं) से तिनका तक नहीं माँगेंगे।
દુરીશ્વરદ્વારબહિર્વિતર્દિકા- દુરાસિકાયૈ રચિતોઽયમઞ્જલિઃ । યદઞ્ચનાભં નિરપાયમસ્તિ મે ધનઞ્જયસ્યન્દનભૂષણં ધનમ્ ॥ ૪ ॥
durīśvaradvārabahirvitardikā- durāsikāyai racito'yamañjaliḥ | yadañcanābhaṃ nirapāyamasti me dhanañjayasyandanabhūṣaṇaṃ dhanam || 4 ||
અર્થ:यह मेरा अञ्जलि (हाथ जोड़कर विदा) है किसी दुष्ट राजा के द्वार के बाहर के चबूतरे पर बैठने के दुःख के प्रति — क्योंकि मेरे पास अञ्जन (काजल) के समान श्याम, अविनाशी धन है: वह भगवान् जो अर्जुन (धनञ्जय) के रथ के आभूषण थे।
શરીરપતનાવધિ પ્રભુનિષેવણાપાદના- દબિન્ધનધનઞ્જયપ્રશમદં ધનં દન્દશૂકમ્ । ધનઞ્જયવિવર્ધનં ધનમુદૂઢગોવર્ધનં સુસાધનમબાધનં સુમનસાં સમારાધનમ્ ॥ ૫ ॥
śarīrapatanāvadhi prabhuniṣevaṇāpādanā- dabindhanadhanañjayapraśamadaṃ dhanaṃ dandaśūkam | dhanañjayavivardhanaṃ dhanamudūḍhagovardhanaṃ susādhanamabādhanaṃ sumanasāṃ samārādhanam || 5 ||
અર્થ:जो धन शरीर के पतनपर्यन्त भगवान् की सेवा प्रदान करके, बिना किसी ईंधन के दरिद्रता-रूपी अग्नि का शमन करता है; जो धन दरिद्रता के लिए विषधर (सर्प) है किन्तु सच्चे ऐश्वर्य में सदा वर्धमान है; जो धन गोवर्धन उठाने वाला है — वह उत्तम, अबाधित साधन, सुमनस्क (सज्जनों एवं देवों) का परम आराध्य — वही मेरा धन है।
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
वैराग्यपञ्चकम् પાઠના લાભ
Instils true vairagya (dispassion) and contentment, freeing the mind from craving wealth and patronage
Affirms that the Lord alone is the soul's real, unfailing wealth (dhana)
Strengthens self-respect and independence — the resolve never to flatter or beg the powerful
Recalls how the Lord enriched poor Sudama, inspiring faith that He cares for His devotees' needs
A favourite recitation for those seeking the spirit of renunciation while living in the world
Short and rhythmic, easy to learn, and powerful in shaping the right attitude toward money
वैराग्यपञ्चकम् જપ વિધિ
Sit quietly and recite the five verses slowly, reflecting on their meaning — that the Lord alone is one's true wealth and refuge. It is especially helpful to contemplate this hymn whenever one feels tempted to compromise one's principles for money or favour. Conclude by turning the mind to Lord Varadaraja / Vishnu with gratitude and contentment.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ वैराग्यपञ्चकम् શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ