Mantra.Tips
vishnuashtabhujakanchipuramprapatti

अष्टभुजाष्टकम्

🕉️ hindu·📿 8× जप·🕐 प्रातः या सायं; प्रतिदिन, और विशेषकर विष्णु के पर्वों पर तथा काञ्चीपुरम् की तीर्थयात्रा के समय·📜 Ashtabhuja Ashtakam (eight verses on the Ashtabhuja Perumal of Kanchipuram)

अन्य नाम / खोज: ashtabhuja ashtakam · ashtabhujashtakam · ashtabhuja perumal ashtakam · gajendrarakshatvaritam bhavantam · vedanta desika ashtabhuja ashtakam

Share:

अर्थ

अष्टभुजाष्टकम् स्वामी वेदान्त देशिक रचित शरणागति (प्रपत्ति) का आठ श्लोकों का स्तोत्र है, जो काञ्चीपुरम् के अष्टभुजाकरम् दिव्यदेश में विराजमान अष्टभुज पेरुमाल् — विष्णु के दुर्लभ अष्टभुज रूप — को सम्बोधित है। गजेन्द्र की रक्षा हेतु भगवान् के दौड़ने के स्मरण से आरम्भ कर, देशिक विषयों से खिंचे हुए अपने को भगवान् की रक्षा में समर्पित करते हैं और केवल उनके चरणों में नित्य कैंकर्य के आनन्द की प्रार्थना करते हैं। यह जीव की दीनता और भगवान् की सौलभ्यपूर्ण कृपा की मार्मिक अभिव्यक्ति है।

उत्पत्ति और कथा

Ashtabhuja Ashtakam (eight verses on the Ashtabhuja Perumal of Kanchipuram) · Vedanta Desika (Venkatanatha) · 13th-14th century CE

स्वामी वेदान्त देशिक, जिन्होंने अपने जीवन का अधिकांश समय काञ्चीपुरम् में बिताया, ने यह अष्टकम् अष्टभुज पेरुमाल् — अष्टभुजाकरम् दिव्यदेश में विष्णु के अष्टभुज रूप — को प्रपत्ति के रूप में रचा। भगवान् के सौन्दर्य और कृपा से अभिभूत होकर, और स्वयं को विषयों रूपी मगर द्वारा खींचे गए असहाय गजेन्द्र के समान मानकर, उन्होंने आठ श्लोकों में अपने को पूर्णतः भगवान् की रक्षा में समर्पित किया, मोक्ष को स्वयं में साध्य न मानकर भगवान् के चरणों में नित्य सेवा के आनन्द की प्रार्थना की।

शास्त्रों में वर्णित

कहा जाता है कि भगवान् ने एक महान् यज्ञ को विघ्न से बचाने हेतु काञ्चीपुरम् में अष्टभुज (आठ भुजाओं वाला) रूप धारण किया, अपनी आठ भुजाओं के अस्त्रों से बाधक शक्तियों को भगा दिया; भक्त मानते हैं कि जिन्होंने इस प्रकार यज्ञ की रक्षा की और जो कभी गजेन्द्र को बचाने उड़े, वे ही उन सबकी रक्षा करते हैं जो इस अष्टकम् द्वारा उनकी शरण लेते हैं।

सम्पूर्ण पाठ अर्थ सहित

किसी भी पंक्ति या ▶ बटन पर टैप कर सुनें

श्लोक 1

गजेन्द्ररक्षात्वरितं भवन्तं ग्राहैरिवाहं विषयैर्विकृष्टः अपारविज्ञानदयानुभावम् आप्तं सतामष्टभुजं प्रपद्ये

gajendrarakṣātvaritaṃ bhavantaṃ grāhairivāhaṃ viṣayairvikṛṣṭaḥ | apāravijñānadayānubhāvam āptaṃ satāmaṣṭabhujaṃ prapadye || 1 ||

अर्थ:जैसे गजेन्द्र को ग्राह (मगर) ने खींचा था, वैसे ही मैं विषयों द्वारा खींचा जा रहा हूँ; गजेन्द्र की रक्षा हेतु शीघ्र दौड़ने वाले, सत्पुरुषों के आश्रय, अपार ज्ञान-दया-प्रभाव वाले उन अष्टभुज भगवान् की मैं शरण लेता हूँ।

श्लोक 2

त्वदेकशेषोऽहमनात्मतन्त्रस्त्वत्पादलिप्सां दिशता त्वयैव असत्समोऽप्यष्टभुजास्पदेश सत्ताम् इदानीम् उपलम्भितोऽस्मि

tvadekaśeṣo'hamanātmatantrastvatpādalipsāṃ diśatā tvayaiva | asatsamo'pyaṣṭabhujāspadeśa sattām idānīm upalambhito'smi || 2 ||

अर्थ:मैं केवल आपका शेष (अधीन) हूँ, स्वतन्त्र नहीं। जिन्होंने मुझे आपके चरणों की चाह दी, उन आपसे ही, असत् के समान होते हुए भी, अब मैं सत्ता (वास्तविक अस्तित्व) को प्राप्त हुआ हूँ — हे अष्टभुज-स्थान के स्वामी!

श्लोक 3

स्वरूपरूपास्त्रविभूषणाद्यैः परत्वचिन्तां त्वयि दुर्निवाराम् भोगे मृदूपक्रमताम् अभीप्सन् शीलादिभिर्वारयसीव पुंसाम्

svarūparūpāstravibhūṣaṇādyaiḥ paratvacintāṃ tvayi durnivārām | bhoge mṛdūpakramatām abhīpsan śīlādibhirvārayasīva puṃsām || 3 ||

अर्थ:आपके स्वरूप, रूप, अस्त्र, आभूषण आदि से मुझमें उत्पन्न आपके परत्व (श्रेष्ठता) का दुर्निवार भाव — उसे, भोग में सुलभता चाहते हुए, आप अपने शील आदि गुणों से मानो दूर कर देते हैं।

श्लोक 4

शक्तिं शरण्यान्तरशब्दभाजां सारं सन्तोल्य फलान्तराणाम् त्वद्दास्यहेतोस्त्वयि निर्विशङ्कं न्यस्तात्मनां नाथ बिभर्षि भारम्

śaktiṃ śaraṇyāntaraśabdabhājāṃ sāraṃ ca santolya phalāntarāṇām | tvaddāsyahetostvayi nirviśaṅkaṃ nyastātmanāṃ nātha bibharṣi bhāram || 4 ||

अर्थ:हे नाथ! अन्य 'शरण' कहलाने वालों की शक्ति तथा अन्य फलों के सार को तौलकर, आपके दास्य के लिए जिन्होंने निःशंक होकर अपने को आप पर न्यस्त कर दिया है, उनका भार आप वहन करते हैं।

श्लोक 5

अभीतिहेतोरनुवर्तनीयं नाथ त्वदन्यं विभावयामि भयं कुतः स्यात् त्वयि सानुकम्पे रक्षा कुतः स्यात् त्वयि जातरोषे

abhītihetoranuvartanīyaṃ nātha tvadanyaṃ na vibhāvayāmi | bhayaṃ kutaḥ syāt tvayi sānukampe rakṣā kutaḥ syāt tvayi jātaroṣe || 5 ||

अर्थ:हे नाथ! अभय के लिए अनुसरणीय आपके अतिरिक्त किसी अन्य की मैं कल्पना भी नहीं करता। आप सानुकम्प हों तो भय कहाँ? और (कदाचित्) आप ही रुष्ट हों तो रक्षा कहाँ से हो?

श्लोक 6

त्वदेकतन्त्रं कमलासहाय स्वेनैव मां रक्षितुम् अर्हसि त्वम् त्वयि प्रवृत्ते मम किं प्रयासैस्त्वय्यप्रवृत्ते मम किं प्रयासैः

tvadekatantraṃ kamalāsahāya svenaiva māṃ rakṣitum arhasi tvam | tvayi pravṛtte mama kiṃ prayāsaistvayyapravṛtte mama kiṃ prayāsaiḥ || 6 ||

अर्थ:हे कमलासहाय (लक्ष्मीपति)! मैं केवल आप पर निर्भर हूँ, अतः आप स्वयं ही मेरी रक्षा कीजिए। आपके प्रवृत्त होने पर मेरे प्रयास से क्या प्रयोजन? और आपके न प्रवृत्त होने पर भी मेरे प्रयास से क्या?

श्लोक 7

समाधिभङ्गेष्वपि सम्पतत्सु शरण्यभूते त्वयि बद्धकक्ष्ये अपत्रपे सोढुम् अकिञ्चनोऽहं दूराधिरोहं पतनं नाथ

samādhibhaṅgeṣvapi sampatatsu śaraṇyabhūte tvayi baddhakakṣye | apatrape soḍhum akiñcano'haṃ dūrādhirohaṃ patanaṃ ca nātha || 7 ||

अर्थ:समाधि भंग होने पर और विघ्नों के आ पड़ने पर भी, शरण्यभूत आप जब कमर कसे (रक्षा को तत्पर) हैं, तब मैं अकिञ्चन एवं निर्लज्ज, हे नाथ, कठिन आरोहण तथा पतन — दोनों को सहन कर सकता हूँ।

श्लोक 8

प्राप्ताभिलाषं त्वदनुग्रहान्माम् पद्मानिषेव्ये तव पादपद्मे आदेहपातादपराधदूरम् आत्मान्तकैङ्कर्यरसं विधेयाः

prāptābhilāṣaṃ tvadanugrahānmām padmāniṣevye tava pādapadme | ādehapātādaparādhadūram ātmāntakaiṅkaryarasaṃ vidheyāḥ || 8 ||

अर्थ:आपकी कृपा से अभीष्ट प्राप्त कर, हे लक्ष्मीसेव्य चरणकमल वाले! इस देह के पतन तक मुझे अपराध से दूर रखते हुए, अपने चरणकमलों में अन्तरंग कैंकर्य के रस से युक्त बनाइए।

शब्द-दर-शब्द अर्थ

उच्चारण सुनने के लिए किसी भी शब्द पर क्लिक करें

गजेन्द्ररक्षात्वरितम्🔊gajendrarakṣātvaritam(जिन्होंने) गजराज गजेन्द्र की रक्षा हेतु शीघ्रता की
भवन्तम्🔊bhavantamआप (भगवान्)
ग्राहैः इव अहम् विषयैः विकृष्टः🔊grāhaiḥ iva aham viṣayaiḥ vikṛṣṭaḥमैं, मगर द्वारा (खींचे गए गजेन्द्र) के समान विषयों द्वारा खींचा गया
अपारविज्ञानदयानुभावम्🔊apāravijñānadayānubhāvamअपार ज्ञान, दया और प्रभाव वाले
आप्तम् सताम्🔊āptam satāmसत्पुरुषों के विश्वस्त आश्रय
अष्टभुजम् प्रपद्ये🔊aṣṭabhujam prapadyeअष्टभुज (आठ भुजाओं वाले) भगवान् की मैं शरण लेता हूँ
त्वदेकशेषः अहम्🔊tvadekaśeṣaḥ ahamमैं, जो केवल आपका हूँ (आपका एकमात्र अधीन/शेष)
अनात्मतन्त्रः🔊anātmatantraḥस्वतन्त्र नहीं, अपना स्वामी नहीं
त्वत्पादलिप्साम् दिशता त्वया एव🔊tvatpādalipsām diśatā tvayā evaआपके द्वारा ही, जिन्होंने आपके चरणों की चाह प्रदान की
असत्समः अपि🔊asatsamaḥ apiअसत् के समान होते हुए भी
सत्ताम् इदानीम् उपलम्भितः अस्मि🔊sattām idānīm upalambhitaḥ asmiअब मुझे (सच्ची) सत्ता प्राप्त हुई है
परत्वचिन्ताम् त्वयि दुर्निवाराम्🔊paratvacintāṃ tvayi durnivārāmआपके परत्व (श्रेष्ठता) का दुर्निवार भाव जो आप में (देखकर उत्पन्न होता है)
शीलादिभिः वारयसि इव🔊śīlādibhiḥ vārayasi ivaअपने शील आदि गुणों से आप मानो दूर कर देते हैं
त्वद्दास्यहेतोः🔊tvaddāsyahetoḥआपके (प्रेमपूर्ण) दास्य के लिए
न्यस्तात्मनाम् नाथ बिभर्षि भारम्🔊nyastātmanāṃ nātha bibharṣi bhāramहे नाथ, जिन्होंने स्वयं को (आप पर) न्यस्त किया, उनका भार आप वहन करते हैं
अभीतिहेतोः अनुवर्तनीयम्🔊abhītihetoḥ anuvartanīyamअभय के लिए अनुसरणीय आश्रय रूप में
त्वदन्यम् न विभावयामि🔊tvadanyaṃ na vibhāvayāmiआपके अतिरिक्त किसी अन्य की मैं कल्पना नहीं करता
भयम् कुतः स्यात् त्वयि सानुकम्पे🔊bhayaṃ kutaḥ syāt tvayi sānukampeआप सानुकम्प हों तो भय कहाँ से हो?
त्वदेकतन्त्रम् कमलासहाय🔊tvadekatantraṃ kamalāsahāyaहे कमला (लक्ष्मी) के सहाय, केवल आप पर निर्भर
स्वेन एव माम् रक्षितुम् अर्हसि🔊svena eva māṃ rakṣitum arhasiआप स्वयं ही मेरी रक्षा करने के योग्य हैं
शरण्यभूते त्वयि बद्धकक्ष्ये🔊śaraṇyabhūte tvayi baddhakakṣyeशरण्यभूत आप जब कमर कसे (रक्षा को तत्पर) हैं
अकिञ्चनः अहम्🔊akiñcanaḥ ahamमैं, (अन्य किसी) साधन से रहित अकिञ्चन
प्राप्ताभिलाषम् त्वदनुग्रहात्🔊prāptābhilāṣaṃ tvadanugrahātआपकी कृपा से अभीष्ट प्राप्त कर
तव पादपद्मे आत्मान्तकैङ्कर्यरसम् विधेयाः🔊tava pādapadme ātmāntakaiṅkaryarasaṃ vidheyāḥअपने चरणकमलों में अन्तरंग कैंकर्य के रस से युक्त बनाइए (देह-पतन तक)

अष्टभुजाष्टकम् पाठ के लाभ

अष्टभुज पेरुमाल्, अपने भक्तों की रक्षा हेतु सदा तत्पर अष्टभुज भगवान् की रक्षा का आह्वान करता है

विषयों से खिंचे अनुभव करने वालों के लिए, गजेन्द्र-मोक्ष के समान, शरणागति की एक सम्पूर्ण प्रार्थना

यह विश्वास जगाता है कि भगवान् स्वयं उनका भार वहन करते हैं जो उनकी शरण लेते हैं

भगवान् के चरणों में नित्य, अन्तरंग कैंकर्य (सेवा) की चाह का विकास करता है

काञ्चीपुरम् के अष्टभुजाकरम् दिव्यदेश के भक्तों तथा वेदान्त देशिक के स्तोत्रों के प्रेमियों द्वारा पठित

पूर्णतः भगवान् की दया और कृपा पर टिककर भय एवं चिन्ता को दूर करता है

अष्टभुजाष्टकम् जप विधि

जप संख्या8बार
उत्तम समयप्रातः या सायं; प्रतिदिन, और विशेषकर विष्णु के पर्वों पर तथा काञ्चीपुरम् की तीर्थयात्रा के समय

स्वच्छ होकर पूर्वाभिमुख बैठें, विष्णु — आदर्शतः अष्टभुज पेरुमाल् — के चित्र के सम्मुख। गजेन्द्र की कथा और भगवान् की शीघ्र कृपा का स्मरण करें, फिर आठों श्लोकों का भक्तिपूर्वक पाठ करते हुए, स्वामी देशिक के समान अपने को उनकी रक्षा में समर्पित करें। विशेषकर पहले, छठे और आठवें श्लोक की शरणागति पर ठहरें। अन्त में अपराध से दूर रखे जाने तथा भगवान् के चरणकमलों में प्रेमपूर्ण सेवा का रस पाने की प्रार्थना करके समाप्त करें।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

अष्टभुज ('आठ भुजाओं वाले') पेरुमाल् भगवान् विष्णु का एक अनूठा रूप हैं, जो काञ्चीपुरम् के अष्टभुजाकरम् (आदिकेशव पेरुमाल्) मन्दिर में, 108 दिव्यदेशों में से एक, विराजमान हैं। उनकी आठ भुजाओं में विभिन्न अस्त्र एवं चिह्न हैं। परम्परा कहती है कि भगवान् ने एक यज्ञ की रक्षा हेतु तथा अपने भक्तों पर कृपा करने हेतु यह अष्टभुज रूप धारण किया।
इसकी रचना महान् श्रीवैष्णव आचार्य स्वामी वेदान्त देशिक (1268-1369 ई.) ने काञ्चीपुरम् के अष्टभुज पेरुमाल् के चरणों में प्रपत्ति (शरणागति) के रूप में की।
देशिक स्वयं की तुलना गजेन्द्र से करते हैं — वह गजराज जिसे मगर ने पकड़ लिया था और जो भगवान् को पुकारने पर बचाया गया। जैसे भगवान् गजेन्द्र की रक्षा हेतु दौड़े, वैसे ही देशिक, स्वयं को विषयों से खिंचा अनुभव करते हुए, उन्हीं करुणामय अष्टभुज भगवान् की शरण लेते हैं।
सांसारिक लाभ नहीं, अपितु इस जीवन के अन्त तक, समस्त अपराध से मुक्त, भगवान् के चरणकमलों में नित्य अन्तरंग कैंकर्य (सेवा) का आनन्द (आठवाँ श्लोक)। यह सेवा को परम लक्ष्य मानने के श्रीवैष्णव आदर्श को प्रतिबिम्बित करता है।

ये भी पढ़ें

उपयोगी लगा? अपनों के साथ साझा करें 🙏

Share:

Explore more sacred mantras with complete meaning and chanting guides