హస్తామలకీయమ్ (హస్తామలకస్తోత్రమ్)
हस्तामलकीयम् (हस्तामलकस्तोत्रम्) in Telugu · తెలుగు
మీ భాష/లిపిలో చదవండి
✦ అర్థం
హస్తామలకీయం (హస్తామలక స్తోత్రం) పన్నెండు ముఖ్య శ్లోకముల ప్రసిద్ధ అద్వైత స్తోత్రము, దీనిని బాలక-ఋషి హస్తామలకుడు ఆది శంకరాచార్యుల 'నీవు ఎవరు?' అను ప్రశ్నకు బదులుగా చెప్పెను. తాను ఏ శారీరక లేదా సామాజిక గుర్తింపు కాదని, నిత్య సాక్షి-చైతన్యమేనని బాలకుడు బదులిచ్చును — 'స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా', 'ఆ ఆత్మ, దాని స్వరూపమే నిత్య బోధము, నేనే' — ఇదే ప్రతి శ్లోకపు ధ్రువపదము. సూర్యుడు, దర్పణము, నీటిలో ప్రతిబింబిత చంద్రకిరణముల దృష్టాంతములతో ఇది ఆత్మను మనస్సు-ఇంద్రియముల వెనుక గల స్వప్రకాశ తత్త్వముగా బోధించును. శంకరాచార్యులు దీనిచే ఎంతగా ప్రభావితులైరో, వారు దీనిపై భాష్యము రచించిరి.
మూలం & కథ
Advaita stotra recorded by tradition; verses spoken by Hastamalakacharya, commentary by Adi Shankaracharya · Hastamalakacharya (verses); Adi Shankaracharya (compiler and commentator) · Classical (traditionally 8th century CE)
పరంపరానుసారము, ఆది శంకరాచార్యులు ప్రయాణించుచుండగా, వారికి ఒక బాలకుడు ఎదురాయెను, అతడు ఇతరులకు మందుడుగా, మౌనిగా కనిపించినను, వాస్తవముగా ఆత్మలో నిమగ్నుడైన మహాత్ముడు. శంకరాచార్యులు అతనిని 'ఓ బాలకా, నీవు ఎవరు? ఎక్కడ నుండి వచ్చితివి?' అని అడుగగా, బాలకుడు ఈ పన్నెండు ప్రకాశమయ శ్లోకములతో బదులిచ్చెను, వానిలో ఆత్మను దేహము, కులము, ఆశ్రమము, ఇంద్రియములచే అంటబడని నిత్య సాక్షి-చైతన్యముగా ప్రకటించెను. శంకరాచార్యులు అతని అనుభూతిని 'అరచేతిలో ఉంచిన ఫలమంత స్పష్టము' అని గుర్తించి అతనికి హస్తామలక అని పేరు పెట్టి తమ నలుగురు ప్రధాన శిష్యులలో ఒకనిగా చేసుకొనిరి. ఈ శ్లోకములు ఎంత లోతైనవైనవో, శంకరాచార్యులు వానిపై భాష్యము రచించిరి.
✦ శాస్త్రాలలో చెప్పినట్లు
బాలక హస్తామలకుని అతని స్వంత కుటుంబము మందబుద్ధిగా, మూగవానిగా భావించిరని పరంపర చెప్పును, ఏలయన అతడు సదా అంతరమున నిమగ్నుడై ఉండెను; కానీ శంకరాచార్యుల ఒకే ప్రశ్నకు వేదాంతపు సమస్త జ్ఞానము ఈ పన్నెండు నిర్దోష శ్లోకములుగా అతని నుండి ప్రవహించెను, తద్వారా ప్రపంచము మూర్ఖునిగా భావించినవాడు వాస్తవముగా తన ఆత్మజ్ఞానము అరచేతిలో ఉంచిన ఉసిరికాయంత స్పష్టమైన ఋషి అని ప్రకటమాయెను.
అర్థంతో పూర్తి పాఠం
ఏ పంక్తిపైన అయినా లేదా ▶ బటన్పై తాకి వినండి
కస్త్వం శిశో కస్య కుతోఽసి గన్తా కిం నామ తే త్వం కుత ఆగతోఽసి। ఏతన్మయోక్తం వద చార్భక త్వం మత్ప్రీతయే ప్రీతివివర్ధనోఽసి॥౧॥
kastvaṃ śiśo kasya kuto'si gantā kiṃ nāma te tvaṃ kuta āgato'si | etan mayoktaṃ vada cārbhaka tvaṃ mat-prītaye prīti-vivardhano'si ||1||
అర్థం:(శంకరాచార్యులు అడుగుతారు:) ఓ బాలకా! నీవు ఎవరు? ఎవరివాడవు? ఎక్కడికి వెళ్ళుచున్నావు? నీ పేరేమి, ఎక్కడ నుండి వచ్చితివి? ఓ ప్రియ బాలకా, ఇదంతా నాకు చెప్పుము — నీవు నాకు ప్రియుడవు, నా ప్రీతిని పెంచుచున్నావు.
నాహం మనుష్యో న చ దేవయక్షౌ న బ్రాహ్మణక్షత్రియవైశ్యశూద్రాః। న బ్రహ్మచారీ న గృహీ వనస్థో భిక్షుర్న చాహం నిజబోధరూపః॥౨॥
nāhaṃ manuṣyo na ca deva-yakṣau na brāhmaṇa-kṣatriya-vaiśya-śūdrāḥ | na brahmacārī na gṛhī vanastho bhikṣur na cāhaṃ nija-bodha-rūpaḥ ||2||
అర్థం:(బాలకుడు బదులిచ్చును:) నేను మనుష్యుడను కాను, దేవుడను కాను, యక్షుడను కాను; బ్రాహ్మణుడను, క్షత్రియుడను, వైశ్యుడను, శూద్రుడను కాను; బ్రహ్మచారిని, గృహస్థుడను, వానప్రస్థుడను, సన్యాసిని కాను — నేను నా బోధస్వరూపమైన (నిజబోధరూప) ఆత్మనే.
నిమిత్తం మనశ్చక్షురాదిప్రవృత్తౌ నిరస్తాఖిలోపాధిరాకాశకల్పః। రవిర్లోకచేష్టానిమిత్తం యథా యః స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా॥౩॥
nimittaṃ manaś-cakṣur-ādi-pravṛttau nirastākhilopādhir ākāśa-kalpaḥ | ravir loka-ceṣṭā-nimittaṃ yathā yaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||3||
అర్థం:మనస్సు, కన్ను మొదలగు వాని ప్రవృత్తికి నిమిత్తమై, అయినను సమస్త ఉపాధుల నుండి రహితమై, ఆకాశమువలె సూక్ష్మమై — సూర్యుడు ప్రపంచపు సమస్త చేష్టలకు (నిరపేక్ష) నిమిత్తమైనట్లే — ఆ నిత్య-ఉపలబ్ధిస్వరూప ఆత్మ నేనే.
యమగ్న్యుష్ణవన్నిత్యబోధస్వరూపం మనశ్చక్షురాదీన్యబోధాత్మకాని। ప్రవర్తన్త ఆశ్రిత్య నిష్కమ్పమేకం స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా॥౪॥
yam agny-uṣṇavan nitya-bodha-svarūpaṃ manaś-cakṣur-ādīny abodhātmakāni | pravartanta āśritya niṣkampam ekaṃ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||4||
అర్థం:అగ్ని నుండి ఉష్ణము అభిన్నమైనట్లే, నిత్యబోధస్వరూపమై, ఏ ఒక నిష్కంప తత్త్వమును ఆశ్రయించి అబోధాత్మక (జడ) మనస్సు-కన్ను మొదలగునవి ప్రవర్తించునో — ఆ నిత్య-ఉపలబ్ధిస్వరూప ఆత్మ నేనే.
ముఖాభాసకో దర్పణే దృశ్యమానో ముఖత్వాత్పృథక్త్వేన నైవాస్తి వస్తు। చిదాభాసకో ధీషు జీవోఽపి తద్వత్ స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా॥౫॥
mukhābhāsako darpaṇe dṛśyamāno mukhatvāt pṛthaktvena naivāsti vastu | cid-ābhāsako dhīṣu jīvo'pi tadvat sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||5||
అర్థం:దర్పణములో కనిపించు ముఖప్రతిబింబము ముఖము నుండి వేరుగా ఏ వాస్తవ వస్తువు కాదు; అట్లే బుద్ధులలో చైతన్యపు ఆభాసమే జీవుడు — ఆ నిత్య-ఉపలబ్ధిస్వరూప ఆత్మ నేనే.
యథా దర్పణాభావ ఆభాసహానౌ ముఖం విద్యతే కల్పనాహీనమేకమ్। తథా ధీవియోగే నిరాభాసకో యః స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా॥౬॥
yathā darpaṇābhāva ābhāsa-hānau mukhaṃ vidyate kalpanā-hīnam ekam | tathā dhī-viyoge nirābhāsako yaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||6||
అర్థం:దర్పణము లేనప్పుడు ప్రతిబింబము లుప్తమైనను ఒక ముఖము కల్పనారహితముగా ఉండునట్లే, బుద్ధి వియోగమున ఏ నిరాభాసము శేషించునో — ఆ నిత్య-ఉపలబ్ధిస్వరూప ఆత్మ నేనే.
మనశ్చక్షురాదేర్వియుక్తః స్వయం యో మనశ్చక్షురాదేర్మనశ్చక్షురాదిః। మనశ్చక్షురాదేరగమ్యస్వరూపః స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా॥౭॥
manaś-cakṣur-āder viyuktaḥ svayaṃ yo manaś-cakṣur-āder manaś-cakṣur-ādiḥ | manaś-cakṣur-āder agamya-svarūpaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||7||
అర్థం:తాను మనస్సు-కన్ను మొదలగు వాని నుండి వియుక్తమై, అయినను మనస్సుకు మనస్సు, కంటికి కన్నయి, మనస్సు-ఇంద్రియములకు అగమ్యస్వరూపమైనది — ఆ నిత్య-ఉపలబ్ధిస్వరూప ఆత్మ నేనే.
య ఏకో విభాతి స్వతః శుద్ధచేతాః ప్రకాశస్వరూపోఽపి నానేవ ధీషు। శరావోదకస్థో యథా భానురేకః స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా॥౮॥
ya eko vibhāti svataḥ śuddha-cetāḥ prakāśa-svarūpo'pi nāneva dhīṣu | śarāvodaka-stho yathā bhānur ekaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||8||
అర్థం:ఒక శుద్ధచేతనము స్వయముగా ప్రకాశించి, ప్రకాశస్వరూపమైనను బుద్ధులలో అనేకమువలె భాసించునో — నీటితో నిండిన అనేక పాత్రలలో ఒకే సూర్యునివలె — ఆ నిత్య-ఉపలబ్ధిస్వరూప ఆత్మ నేనే.
యథానేకచక్షుఃప్రకాశో రవిర్న క్రమేణ ప్రకాశీకరోతి ప్రకాశ్యమ్। అనేకా ధియో యస్తథైకః ప్రబోధః స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా॥౯॥
yathāneka-cakṣuḥ-prakāśo ravir na krameṇa prakāśī-karoti prakāśyam | anekā dhiyo yas tathaikaḥ prabodhaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||9||
అర్థం:అనేక నేత్రముల ప్రకాశకుడైన సూర్యుడు ప్రకాశ్య పదార్థములను క్రమముగా కాక ఏకకాలమున ప్రకాశింపజేయునట్లే, ఏ ఒక ప్రబోధము అనేక బుద్ధులను ప్రకాశింపజేయునో — ఆ నిత్య-ఉపలబ్ధిస్వరూప ఆత్మ నేనే.
వివస్వత్ప్రభాతం యథా రూపమక్షం ప్రగృహ్ణాతి నాభాతమేవం వివస్వాన్। యదాభాత ఆభాసయత్యక్షమేకః స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా॥౧౦॥
vivasvat-prabhātaṃ yathā rūpam akṣaṃ pragṛhṇāti nābhātam evaṃ vivasvān | yad-ābhāta ābhāsayaty akṣam ekaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||10||
అర్థం:నేత్రము సూర్యునిచే ప్రకాశితమైన రూపమును గ్రహించును కానీ తాను ప్రకాశితముకాని సూర్యుని కాదు, అట్లే ఎవని భాసనమున నేత్రము (మొదలగునవి) ప్రకాశితమై పనిచేయునో — ఆ నిత్య-ఉపలబ్ధిస్వరూప ఆత్మ నేనే.
యథా సూర్య ఏకోఽప్స్వనేకశ్చలాసు స్థిరాస్వప్యనన్యద్విభావ్యస్వరూపః। చలాసు ప్రభిన్నః సుధీష్వేక ఏవ స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా॥౧౧॥
yathā sūrya eko'psv aneka-ścalāsu sthirāsv apy ananyad vibhāvya-svarūpaḥ | calāsu prabhinnaḥ sudhīṣv eka eva sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||11||
అర్థం:ఒకే సూర్యుడు చంచల జలములలో అనేకముగా, స్థిర జలములో అనన్యముగా (ఒక్కటిగా) భాసించి, తన స్వరూపమున సదా ఒక్కటిగా ఉండునట్లే — చంచల బుద్ధులలో భిన్నమువలె, కానీ వివేకులలో ఒక్కటిగా — ఆ నిత్య-ఉపలబ్ధిస్వరూప ఆత్మ నేనే.
ఘనచ్ఛన్నదృష్టిర్ఘనచ్ఛన్నమర్కం యథా నిష్ప్రభం మన్యతే చాతిమూఢః। తథా బద్ధవద్భాతి యో మూఢదృష్టేః స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా॥౧౨॥
ghana-cchanna-dṛṣṭir ghana-cchannam arkaṃ yathā niṣprabhaṃ manyate cātimūḍhaḥ | tathā baddhavad bhāti yo mūḍha-dṛṣṭeḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||12||
అర్థం:మేఘములచే కప్పబడిన దృష్టి గల అతిమూఢుడు మేఘముచే కప్పబడిన సూర్యుని నిష్ప్రభముగా భావించునట్లే, మూఢ దృష్టికి ఏ (నిత్యముక్త ఆత్మ) బద్ధమువలె భాసించునో — ఆ నిత్య-ఉపలబ్ధిస్వరూప ఆత్మ నేనే.
సమస్తేషు వస్తుష్వనుస్యూతమేకం సమస్తాని వస్తూని యన్న స్పృశన్తి। వియద్వత్సదా శుద్ధమచ్ఛస్వరూపం స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా॥౧౩॥
samasteṣu vastuṣv anusyūtam ekaṃ samastāni vastūni yan na spṛśanti | viyadvat sadā śuddham accha-svarūpaṃ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||13||
అర్థం:సమస్త వస్తువులలో అనుస్యూతమై ఒక్కటిగా ఉండి, సమస్త వస్తువులు దేనిని స్పృశించవో, ఆకాశమువలె సదా శుద్ధమై నిర్మలస్వరూపమైనదో — ఆ నిత్య-ఉపలబ్ధిస్వరూప ఆత్మ నేనే.
ఉపాధౌ యథా భేదతా సన్మణీనాం తథా భేదతా బుద్ధిభేదేషు తేఽపి। యథా చన్ద్రికాణాం జలే చఞ్చలత్వం తథా చఞ్చలత్వం తవాపీహ విష్ణో॥౧౪॥
upādhau yathā bhedatā san-maṇīnāṃ tathā bhedatā buddhi-bhedeṣu te'pi | yathā candrikāṇāṃ jale cañcalatvaṃ tathā cañcalatvaṃ tavāpīha viṣṇo ||14||
అర్థం:నిజమైన మణులలో భేదము వాని ఉపాధి (ఆధారము) వలననే తోచునట్లే, (నీలో) భేదము బుద్ధుల భేదమువలననే; మరియు నీటిలో చంద్రకిరణముల చంచలత్వము నీటివలననైనట్లే, ఓ విష్ణూ, ఈ చంచలత్వము నీలో కూడా (కేవలము ఆభాసమాత్రమే).
పదం-పదం అర్థం
ఉచ్చారణ వినడానికి ఏ పదంపైన అయినా క్లిక్ చేయండి
हस्तामलकीयम् (हस्तामलकस्तोत्रम्) పారాయణ ప్రయోజనాలు
సూర్యుడు, దర్పణము, ప్రతిబింబిత చంద్రుని వంటి సజీవ, సుగ్రాహ్య దృష్టాంతముల ద్వారా అద్వైత వేదాంత సారమును ప్రదర్శించును
'నేను నిత్య సాక్షి-చైతన్యమును, దేహము లేదా మనస్సు కాను' — ఈ అనుభూతిని దృఢపరచును
ఆత్మ-విచారమునకు (ఆత్మవిచారము) మరియు నిజమైన 'నేను'పై ధ్యానమునకు ఉత్తమ పాఠము
ఆత్మ యొక్క నిత్యముక్త, నిర్మల స్వరూపమును ప్రకటించి మనస్సును శాంతింపజేయును
అద్వైత పరంపరలో ఒక ఆత్మసాక్షాత్కారి బాలక-ఋషి యొక్క స్వతఃస్ఫూర్త వాణిగా విలువైనదిగా పరిగణింపబడును
అవగాహన స్పష్టత (వివేకము) మరియు అద్వైత బోధమున స్థిరత్వము కొరకు పఠింపబడును
हस्तामलकीयम् (हस्तामलकस्तोत्रम्) పారాయణ విధి
తూర్పు లేదా ఉత్తరమునకు ముఖము పెట్టి ప్రశాంతముగా కూర్చుండుము. శంకరాచార్యుల ప్రారంభ ప్రశ్నతో ఆరంభించి, పన్నెండు బదులు-శ్లోకములను మెల్లగా పఠించుము, 'స నిత్యోపలబ్ధిస్వరూపోఽహమాత్మా' — 'ఆ నిత్య బోధ స్వరూప ఆత్మ నేనే' — అను ధ్రువపదముపై నిలచుచు. ప్రతి దృష్టాంతమును (అనేక జలములలో ప్రతిబింబిత సూర్యుడు, దర్పణములో ముఖము) నీ సాక్షి-స్వరూపమునకు సూచనగా చింతించుము. మననమునకు ప్రతిదినము ఒకసారి ఏకాగ్ర పఠనము ఉత్తమము; దీనిని అర్థముతో అధ్యయనము కూడా చేయవచ్చు.
తరచూ అడిగే ప్రశ్నలు
ఇవి కూడా చదవండి
ॐ
పూర్తి हस्तामलकीयम् (हस्तामलकस्तोत्रम्)ను శ్లోకం-శ్లోకం అర్థంతో చదవండి, లేదా మరిన్ని పవిత్ర పాఠాలు చూడండి