ହସ୍ତାମଲକୀଯମ୍ (ହସ୍ତାମଲକସ୍ତୋତ୍ରମ୍)
हस्तामलकीयम् (हस्तामलकस्तोत्रम्) in Odia · ଓଡ଼ିଆ
ଆପଣଙ୍କ ଭାଷା/ଲିପିରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
✦ ଅର୍ଥ
ହସ୍ତାମଲକୀୟମ୍ (ହସ୍ତାମଲକସ୍ତୋତ୍ରମ୍) ବାରଟି ମୁଖ୍ୟ ଶ୍ଳୋକର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଦ୍ୱୈତ ସ୍ତୋତ୍ର, ଯାହା ବାଳକ-ଋଷି ହସ୍ତାମଲକ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ 'ତୁମେ କିଏ?' ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ କହିଥିଲେ। ବାଳକ ଉତ୍ତର ଦିଏ ଯେ ସେ କୌଣସି ଶାରୀରିକ କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିତ୍ୟ ସାକ୍ଷୀ-ଚୈତନ୍ୟ — 'ସ ନିତ୍ୟୋପଲବ୍ଧିସ୍ୱରୂପୋଽହମାତ୍ମା', 'ସେହି ଆତ୍ମା, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ହିଁ ନିତ୍ୟ ବୋଧ, ମୁଁ' — ଏହା ହିଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଳୋକର ଧ୍ରୁବପଦ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦର୍ପଣ ଓ ଜଳରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଏହା ଆତ୍ମାକୁ ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପଛରେ ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ ରୂପେ ବୁଝାଏ। ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏଥିରେ ଏତେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ ଯେ ସେ ଏହା ଉପରେ ଭାଷ୍ୟ ଲେଖିଲେ।
ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କଥା
Advaita stotra recorded by tradition; verses spoken by Hastamalakacharya, commentary by Adi Shankaracharya · Hastamalakacharya (verses); Adi Shankaracharya (compiler and commentator) · Classical (traditionally 8th century CE)
ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଯେତେବେଳେ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଜଣେ ବାଳକଙ୍କ ସହ ଭେଟ ହେଲା, ଯିଏ ଯଦିଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମନ୍ଦ ଓ ମୌନ ପ୍ରତୀତ ହେଉଥିଲେ, ବାସ୍ତବରେ ଆତ୍ମାରେ ନିମଗ୍ନ ଜଣେ ମହାନ ଆତ୍ମା ଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ 'ହେ ବାଳକ, ତୁମେ କିଏ? କେଉଁଠୁ ଆସୁଛ?', ସେତେବେଳେ ବାଳକ ଏହି ବାରଟି ପ୍ରକାଶମୟ ଶ୍ଳୋକରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେହ, ଜାତି, ଆଶ୍ରମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଷ୍ଟ ନିତ୍ୟ ସାକ୍ଷୀ-ଚୈତନ୍ୟ ରୂପେ ଘୋଷଣା କଲେ। ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅନୁଭୂତିକୁ 'ହାତ ତାଳୁରେ ଥିବା ଫଳ ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ' ଚିହ୍ନି ତାଙ୍କୁ ହସ୍ତାମଲକ ନାମ ଦେଲେ ଓ ନିଜର ଚାରି ପ୍ରମୁଖ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ କଲେ। ଏହି ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକ ଏତେ ଗଭୀର ଥିଲା ଯେ ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଭାଷ୍ୟ ଲେଖିଲେ।
✦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଇଥିବା ପରି
ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ବାଳକ ହସ୍ତାମଲକଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ପରିବାର ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଓ ମୂକ ମନେ କରୁଥିଲେ, କାରଣ ସେ ସଦା ଅନ୍ତରରେ ନିମଗ୍ନ ରହୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ପ୍ରଶ୍ନରେ ବେଦାନ୍ତର ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଏହି ବାରଟି ନିର୍ଦୋଷ ଶ୍ଳୋକ ରୂପେ ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଉଠିଲା, ଯଦ୍ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟ ହେଲା ଯେ ଯାହାକୁ ସଂସାର ମୂର୍ଖ ମନେ କରୁଥିଲା, ସେ ବାସ୍ତବରେ ଏପରି ଋଷି ଥିଲେ ଯାହାଙ୍କ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ହାତ ତାଳୁରେ ଥିବା ଅଁଳା ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲା।
ଅର୍ଥ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ ପାଠ
ଯେକୌଣସି ଧାଡ଼ି କିମ୍ବା ▶ ବଟନ୍ ଛୁଇଁ ଶୁଣନ୍ତୁ
କସ୍ତ୍ଵଂ ଶିଶୋ କସ୍ଯ କୁତୋଽସି ଗନ୍ତା କିଂ ନାମ ତେ ତ୍ଵଂ କୁତ ଆଗତୋଽସି। ଏତନ୍ମଯୋକ୍ତଂ ଵଦ ଚାର୍ଭକ ତ୍ଵଂ ମତ୍ପ୍ରୀତଯେ ପ୍ରୀତିଵିଵର୍ଧନୋଽସି॥୧॥
kastvaṃ śiśo kasya kuto'si gantā kiṃ nāma te tvaṃ kuta āgato'si | etan mayoktaṃ vada cārbhaka tvaṃ mat-prītaye prīti-vivardhano'si ||1||
ଅର୍ଥ:(ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି:) ହେ ବାଳକ! ତୁମେ କିଏ? କାହାର? କେଉଁଠିକୁ ଯାଉଛ? ତୁମ ନାମ କ'ଣ ଓ ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? ହେ ପ୍ରିୟ ବାଳକ, ଏସବୁ ମୋତେ କୁହ — ତୁମେ ମୋର ପ୍ରିୟ, ମୋ ପ୍ରୀତି ବଢ଼ାଉଛ।
ନାହଂ ମନୁଷ୍ଯୋ ନ ଚ ଦେଵଯକ୍ଷୌ ନ ବ୍ରାହ୍ମଣକ୍ଷତ୍ରିଯଵୈଶ୍ଯଶୂଦ୍ରାଃ। ନ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ନ ଗୃହୀ ଵନସ୍ଥୋ ଭିକ୍ଷୁର୍ନ ଚାହଂ ନିଜବୋଧରୂପଃ॥୨॥
nāhaṃ manuṣyo na ca deva-yakṣau na brāhmaṇa-kṣatriya-vaiśya-śūdrāḥ | na brahmacārī na gṛhī vanastho bhikṣur na cāhaṃ nija-bodha-rūpaḥ ||2||
ଅର୍ଥ:(ବାଳକ ଉତ୍ତର ଦିଏ:) ମୁଁ ନା ମନୁଷ୍ୟ, ନା ଦେବ କିମ୍ବା ଯକ୍ଷ; ନା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର; ନା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ନା ଗୃହସ୍ଥ, ନା ବାନପ୍ରସ୍ଥ, ନା ସନ୍ୟାସୀ — ମୁଁ ତ ସ୍ୱୟଂ ମୋର ବୋଧସ୍ୱରୂପ (ନିଜବୋଧରୂପ) ଆତ୍ମା।
ନିମିତ୍ତଂ ମନଶ୍ଚକ୍ଷୁରାଦିପ୍ରଵୃତ୍ତୌ ନିରସ୍ତାଖିଲୋପାଧିରାକାଶକଲ୍ପଃ। ରଵିର୍ଲୋକଚେଷ୍ଟାନିମିତ୍ତଂ ଯଥା ଯଃ ସ ନିତ୍ଯୋପଲବ୍ଧିସ୍ଵରୂପୋଽହମାତ୍ମା॥୩॥
nimittaṃ manaś-cakṣur-ādi-pravṛttau nirastākhilopādhir ākāśa-kalpaḥ | ravir loka-ceṣṭā-nimittaṃ yathā yaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||3||
ଅର୍ଥ:ଯାହା ମନ, ଚକ୍ଷୁ ଆଦିର ପ୍ରବୃତ୍ତିର ନିମିତ୍ତ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଉପାଧିରୁ ରହିତ ଓ ଆକାଶ ସମାନ ସୂକ୍ଷ୍ମ — ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟାର (ନିରପେକ୍ଷ) ନିମିତ୍ତ — ସେହି ନିତ୍ୟ-ଉପଲବ୍ଧିସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ମୁଁ।
ଯମଗ୍ନ୍ଯୁଷ୍ଣଵନ୍ନିତ୍ଯବୋଧସ୍ଵରୂପଂ ମନଶ୍ଚକ୍ଷୁରାଦୀନ୍ଯବୋଧାତ୍ମକାନି। ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ନିଷ୍କମ୍ପମେକଂ ସ ନିତ୍ଯୋପଲବ୍ଧିସ୍ଵରୂପୋଽହମାତ୍ମା॥୪॥
yam agny-uṣṇavan nitya-bodha-svarūpaṃ manaś-cakṣur-ādīny abodhātmakāni | pravartanta āśritya niṣkampam ekaṃ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||4||
ଅର୍ଥ:ଯେପରି ଉଷ୍ଣତା ଅଗ୍ନିରୁ ଅଭିନ୍ନ, ସେପରି ଯାହା ନିତ୍ୟବୋଧସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଏକ ନିଷ୍କମ୍ପ ତତ୍ତ୍ୱର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଅବୋଧାତ୍ମକ (ଜଡ଼) ମନ-ଚକ୍ଷୁ ଆଦି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି — ସେହି ନିତ୍ୟ-ଉପଲବ୍ଧିସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ମୁଁ।
ମୁଖାଭାସକୋ ଦର୍ପଣେ ଦୃଶ୍ଯମାନୋ ମୁଖତ୍ଵାତ୍ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ନୈଵାସ୍ତି ଵସ୍ତୁ। ଚିଦାଭାସକୋ ଧୀଷୁ ଜୀଵୋଽପି ତଦ୍ଵତ୍ ସ ନିତ୍ଯୋପଲବ୍ଧିସ୍ଵରୂପୋଽହମାତ୍ମା॥୫॥
mukhābhāsako darpaṇe dṛśyamāno mukhatvāt pṛthaktvena naivāsti vastu | cid-ābhāsako dhīṣu jīvo'pi tadvat sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||5||
ଅର୍ଥ:ଦର୍ପଣରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ମୁଖର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମୁଖରୁ ପୃଥକ୍ କୌଣସି ବାସ୍ତବ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ; ସେହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କରେ ଚୈତନ୍ୟର ଆଭାସ ହିଁ ଜୀବ — ସେହି ନିତ୍ୟ-ଉପଲବ୍ଧିସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ମୁଁ।
ଯଥା ଦର୍ପଣାଭାଵ ଆଭାସହାନୌ ମୁଖଂ ଵିଦ୍ଯତେ କଲ୍ପନାହୀନମେକମ୍। ତଥା ଧୀଵିଯୋଗେ ନିରାଭାସକୋ ଯଃ ସ ନିତ୍ଯୋପଲବ୍ଧିସ୍ଵରୂପୋଽହମାତ୍ମା॥୬॥
yathā darpaṇābhāva ābhāsa-hānau mukhaṃ vidyate kalpanā-hīnam ekam | tathā dhī-viyoge nirābhāsako yaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||6||
ଅର୍ଥ:ଯେପରି ଦର୍ପଣର ଅଭାବରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଲୁପ୍ତ ହେଲେ ବି ଏକ ମୁଖ କଳ୍ପନାରହିତ ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ ରହେ, ସେପରି ବୁଦ୍ଧିର ବିୟୋଗରେ ଯାହା ନିରାଭାସ ଶେଷ ରହେ — ସେହି ନିତ୍ୟ-ଉପଲବ୍ଧିସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ମୁଁ।
ମନଶ୍ଚକ୍ଷୁରାଦେର୍ଵିଯୁକ୍ତଃ ସ୍ଵଯଂ ଯୋ ମନଶ୍ଚକ୍ଷୁରାଦେର୍ମନଶ୍ଚକ୍ଷୁରାଦିଃ। ମନଶ୍ଚକ୍ଷୁରାଦେରଗମ୍ଯସ୍ଵରୂପଃ ସ ନିତ୍ଯୋପଲବ୍ଧିସ୍ଵରୂପୋଽହମାତ୍ମା॥୭॥
manaś-cakṣur-āder viyuktaḥ svayaṃ yo manaś-cakṣur-āder manaś-cakṣur-ādiḥ | manaś-cakṣur-āder agamya-svarūpaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||7||
ଅର୍ଥ:ଯାହା ସ୍ୱୟଂ ମନ-ଚକ୍ଷୁ ଆଦିରୁ ବିୟୁକ୍ତ, ତଥାପି ମନର ମନ ଓ ଚକ୍ଷୁର ଚକ୍ଷୁ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପାଇଁ ଅଗମ୍ୟ — ସେହି ନିତ୍ୟ-ଉପଲବ୍ଧିସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ମୁଁ।
ଯ ଏକୋ ଵିଭାତି ସ୍ଵତଃ ଶୁଦ୍ଧଚେତାଃ ପ୍ରକାଶସ୍ଵରୂପୋଽପି ନାନେଵ ଧୀଷୁ। ଶରାଵୋଦକସ୍ଥୋ ଯଥା ଭାନୁରେକଃ ସ ନିତ୍ଯୋପଲବ୍ଧିସ୍ଵରୂପୋଽହମାତ୍ମା॥୮॥
ya eko vibhāti svataḥ śuddha-cetāḥ prakāśa-svarūpo'pi nāneva dhīṣu | śarāvodaka-stho yathā bhānur ekaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||8||
ଅର୍ଥ:ଯେଉଁ ଏକ ଶୁଦ୍ଧଚେତନ ସ୍ୱତଃ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ପ୍ରକାଶସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ବି ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କରେ ଅନେକ ସଦୃଶ ଭାସେ — ଯେପରି ଜଳ ଭର୍ତ୍ତି ଅନେକ ପାତ୍ରରେ ଏକା ସୂର୍ଯ୍ୟ — ସେହି ନିତ୍ୟ-ଉପଲବ୍ଧିସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ମୁଁ।
ଯଥାନେକଚକ୍ଷୁଃପ୍ରକାଶୋ ରଵିର୍ନ କ୍ରମେଣ ପ୍ରକାଶୀକରୋତି ପ୍ରକାଶ୍ଯମ୍। ଅନେକା ଧିଯୋ ଯସ୍ତଥୈକଃ ପ୍ରବୋଧଃ ସ ନିତ୍ଯୋପଲବ୍ଧିସ୍ଵରୂପୋଽହମାତ୍ମା॥୯॥
yathāneka-cakṣuḥ-prakāśo ravir na krameṇa prakāśī-karoti prakāśyam | anekā dhiyo yas tathaikaḥ prabodhaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||9||
ଅର୍ଥ:ଯେପରି ଅନେକ ନେତ୍ରର ପ୍ରକାଶକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କୁ କ୍ରମରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକାସାଙ୍ଗେ ପ୍ରକାଶିତ କରେ, ସେପରି ଯେଉଁ ଏକ ପ୍ରବୋଧ ଅନେକ ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରେ — ସେହି ନିତ୍ୟ-ଉପଲବ୍ଧିସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ମୁଁ।
ଵିଵସ୍ଵତ୍ପ୍ରଭାତଂ ଯଥା ରୂପମକ୍ଷଂ ପ୍ରଗୃହ୍ଣାତି ନାଭାତମେଵଂ ଵିଵସ୍ଵାନ୍। ଯଦାଭାତ ଆଭାସଯତ୍ଯକ୍ଷମେକଃ ସ ନିତ୍ଯୋପଲବ୍ଧିସ୍ଵରୂପୋଽହମାତ୍ମା॥୧୦॥
vivasvat-prabhātaṃ yathā rūpam akṣaṃ pragṛhṇāti nābhātam evaṃ vivasvān | yad-ābhāta ābhāsayaty akṣam ekaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||10||
ଅର୍ଥ:ଯେପରି ନେତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ରୂପକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ କିନ୍ତୁ ସ୍ୱୟଂ ଅପ୍ରକାଶିତ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ନୁହେଁ, ସେପରି ଯାହାର ଭାସିବାରୁ ନେତ୍ର (ଆଦି) ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ — ସେହି ନିତ୍ୟ-ଉପଲବ୍ଧିସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ମୁଁ।
ଯଥା ସୂର୍ଯ ଏକୋଽପ୍ସ୍ଵନେକଶ୍ଚଲାସୁ ସ୍ଥିରାସ୍ଵପ୍ଯନନ୍ଯଦ୍ଵିଭାଵ୍ଯସ୍ଵରୂପଃ। ଚଲାସୁ ପ୍ରଭିନ୍ନଃ ସୁଧୀଷ୍ଵେକ ଏଵ ସ ନିତ୍ଯୋପଲବ୍ଧିସ୍ଵରୂପୋଽହମାତ୍ମା॥୧୧॥
yathā sūrya eko'psv aneka-ścalāsu sthirāsv apy ananyad vibhāvya-svarūpaḥ | calāsu prabhinnaḥ sudhīṣv eka eva sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||11||
ଅର୍ଥ:ଯେପରି ଏକା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଞ୍ଚଳ ଜଳରେ ଅନେକ ଓ ସ୍ଥିର ଜଳରେ ଅନନ୍ୟ (ଏକ) ଭାସେ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ସଦା ଏକ ରହେ — ଚଞ୍ଚଳ ବୁଦ୍ଧିରେ ଭିନ୍ନ ସଦୃଶ, କିନ୍ତୁ ବିବେକୀ ଜନଙ୍କରେ ଏକ ହିଁ — ସେହି ନିତ୍ୟ-ଉପଲବ୍ଧିସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ମୁଁ।
ଘନଚ୍ଛନ୍ନଦୃଷ୍ଟିର୍ଘନଚ୍ଛନ୍ନମର୍କଂ ଯଥା ନିଷ୍ପ୍ରଭଂ ମନ୍ଯତେ ଚାତିମୂଢଃ। ତଥା ବଦ୍ଧଵଦ୍ଭାତି ଯୋ ମୂଢଦୃଷ୍ଟେଃ ସ ନିତ୍ଯୋପଲବ୍ଧିସ୍ଵରୂପୋଽହମାତ୍ମା॥୧୨॥
ghana-cchanna-dṛṣṭir ghana-cchannam arkaṃ yathā niṣprabhaṃ manyate cātimūḍhaḥ | tathā baddhavad bhāti yo mūḍha-dṛṣṭeḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||12||
ଅର୍ଥ:ଯେପରି ମେଘରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଅତି ମୂଢ଼ ବ୍ୟକ୍ତି ମେଘରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ମନେ କରେ, ସେପରି ମୂଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଯାହା (ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା) ବଦ୍ଧ ସଦୃଶ ଭାସେ — ସେହି ନିତ୍ୟ-ଉପଲବ୍ଧିସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ମୁଁ।
ସମସ୍ତେଷୁ ଵସ୍ତୁଷ୍ଵନୁସ୍ଯୂତମେକଂ ସମସ୍ତାନି ଵସ୍ତୂନି ଯନ୍ନ ସ୍ପୃଶନ୍ତି। ଵିଯଦ୍ଵତ୍ସଦା ଶୁଦ୍ଧମଚ୍ଛସ୍ଵରୂପଂ ସ ନିତ୍ଯୋପଲବ୍ଧିସ୍ଵରୂପୋଽହମାତ୍ମା॥୧୩॥
samasteṣu vastuṣv anusyūtam ekaṃ samastāni vastūni yan na spṛśanti | viyadvat sadā śuddham accha-svarūpaṃ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||13||
ଅର୍ଥ:ଯାହା ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ଅନୁସ୍ୟୂତ ଏକ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହା ଆକାଶ ସମାନ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳସ୍ୱରୂପ — ସେହି ନିତ୍ୟ-ଉପଲବ୍ଧିସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ମୁଁ।
ଉପାଧୌ ଯଥା ଭେଦତା ସନ୍ମଣୀନାଂ ତଥା ଭେଦତା ବୁଦ୍ଧିଭେଦେଷୁ ତେଽପି। ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ରିକାଣାଂ ଜଲେ ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵଂ ତଥା ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵଂ ତଵାପୀହ ଵିଷ୍ଣୋ॥୧୪॥
upādhau yathā bhedatā san-maṇīnāṃ tathā bhedatā buddhi-bhedeṣu te'pi | yathā candrikāṇāṃ jale cañcalatvaṃ tathā cañcalatvaṃ tavāpīha viṣṇo ||14||
ଅର୍ଥ:ଯେପରି ସତ୍ୟ ମଣିମାନଙ୍କରେ ଭେଦ ସେମାନଙ୍କ ଉପାଧି (ଆଧାର) କାରଣରୁ ହିଁ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ, ସେପରି (ଆପଣଙ୍କରେ) ଭେଦ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଭେଦ କାରଣରୁ ହିଁ; ଏବଂ ଯେପରି ଜଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ଚଞ୍ଚଳତା ଜଳ କାରଣରୁ, ସେପରି ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ଚଞ୍ଚଳତା ଆପଣଙ୍କରେ ବି (କେବଳ ଆଭାସମାତ୍ର)।
ଶବ୍ଦ-ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ
ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଯେକୌଣସି ଶବ୍ଦରେ କ୍ଲିକ୍ କରନ୍ତୁ
हस्तामलकीयम् (हस्तामलकस्तोत्रम्) ପାଠର ଲାଭ
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦର୍ପଣ, ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ସଜୀବ, ସୁଗ୍ରାହ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ସାର ଉପସ୍ଥାପନ କରେ
'ମୁଁ ନିତ୍ୟ ସାକ୍ଷୀ-ଚୈତନ୍ୟ, ଦେହ କିମ୍ବା ମନ ନୁହେଁ' — ଏହି ଅନୁଭୂତିକୁ ଦୃଢ଼ କରେ
ଆତ୍ମ-ବିଚାର (ଆତ୍ମବିଚାର) ଓ ସତ୍ୟ 'ମୁଁ' ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ପାଠ
ଆତ୍ମାର ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ, ନିର୍ମଳ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକଟ କରି ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରେ
ଅଦ୍ୱୈତ ପରମ୍ପରାରେ ଜଣେ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରୀ ବାଳକ-ଋଷିଙ୍କ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତ ବାଣୀ ରୂପେ ମୂଲ୍ୟବାନ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ
ବୁଝାମଣାର ସ୍ପଷ୍ଟତା (ବିବେକ) ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ବୋଧରେ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ପାଠ କରାଯାଏ
हस्तामलकीयम् (हस्तामलकस्तोत्रम्) ପାଠ ବିଧି
ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଆଡ଼କୁ ମୁଖ କରି ଶାନ୍ତିପୂର୍ବକ ବସନ୍ତୁ। ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରଶ୍ନରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ, ତା'ପରେ ବାରଟି ଉତ୍ତର-ଶ୍ଳୋକ ଧୀରେ ଧୀରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ, 'ସ ନିତ୍ୟୋପଲବ୍ଧିସ୍ୱରୂପୋଽହମାତ୍ମା' — 'ସେହି ନିତ୍ୟ ବୋଧ ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ମୁଁ' — ଏହି ଧ୍ରୁବପଦରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତକୁ (ଅନେକ ଜଳରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦର୍ପଣରେ ମୁଖ) ନିଜ ସାକ୍ଷୀ-ସ୍ୱରୂପ ଆଡ଼କୁ ସଙ୍କେତ ରୂପେ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତୁ। ମନନ ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ ଥରେ ଏକାଗ୍ର ପାଠ ଆଦର୍ଶ; ଏହାକୁ ଅର୍ଥ ସହିତ ଅଧ୍ୟୟନ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ।
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ॐ
ସମ୍ପୂର୍ଣ हस्तामलकीयम् (हस्तामलकस्तोत्रम्) ଶ୍ଳୋକ-ଶ୍ଳୋକ ଅର୍ଥ ସହିତ ପଢ଼ନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଅଧିକ ପବିତ୍ର ପାଠ ଦେଖନ୍ତୁ