विभीषणकृत हनुमत् स्तोत्रम्
अन्य नाम / खोज: namo hanumate tubhyam · vibhishan krit hanuman stotra · vibhishana hanuman stotram · hanumat stotram vibhishana · vibhishankrit hanuman stotram
अपनी भाषा/लिपि में पढ़ें
✦ अर्थ
विभीषणकृत हनुमत् स्तोत्रम् भगवान हनुमान की स्तुति में 24 श्लोकों का शक्तिशाली संस्कृत स्तोत्र है, जिसे विभीषण (रावण के धर्मात्मा भाई) ने रचा और जो परम्परा से श्रीसुदर्शनसंहिता में विभीषण-गरुड संवाद के रूप में पाया जाता है। प्रत्येक श्लोक हनुमान को प्रणाम करता है तथा रामायण में उनके महान् कार्यों — लंका दहन, समुद्र-लंघन, लक्ष्मण को स्वस्थ करना, राक्षसों का वध — का स्मरण करते हुए उन्हें विष, रोग, शत्रु एवं भय का नाशक बताता है। इसका फलश्रुति वचन है कि जो इसका पाठ करता है वह सब प्रकार के भय से मुक्त होकर समस्त सिद्धियाँ प्राप्त करता है।
उत्पत्ति और कथा
Sri Sudarshana Samhita (Vibhishana-Garuda dialogue) · Vibhishana (brother of Ravana, devotee of Rama) · Traditional (Puranic/Samhita literature)
According to tradition, after the great war of the Ramayana, Vibhishana — who had taken refuge in Rama and become king of Lanka — composed this hymn extolling Hanuman, the hero whose deeds had saved Lanka's righteous and destroyed its wicked. The stotra is preserved in the Sri Sudarshana Samhita as part of a dialogue in which it is recounted in connection with Garuda (Tarkshya), the divine eagle and vehicle of Vishnu. Vibhishana, who personally witnessed Hanuman burn Lanka, leap the ocean, and restore the stricken Lakshmana, packs each verse with these very feats, making the hymn both a remembrance of Hanuman's glory and a shield for the devotee.
✦ शास्त्रों में वर्णित
The hymn's own phala-shruti is its promised miracle: it declares that for one who recites this Hanuman stotra, 'there is nowhere any fear' — neither from lions, tigers and thieves, nor from poison, disease, royal punishment, malefic planets, fire, flood or famine — and that all spiritual powers come to rest in the palm of the devoted reciter's hand.
सम्पूर्ण पाठ अर्थ सहित
किसी भी पंक्ति या ▶ बटन पर टैप कर सुनें
नमो हनुमते तुभ्यं नमो मारुतसूनवे। नमः श्रीरामभक्ताय श्यामास्याय च ते नमः॥१॥
Namo hanumate tubhyam namo maarutasoonave, Namah shreeraamabhaktaaya shyaamaasyaaya cha te namah. (1)
अर्थ:हे हनुमान! आपको प्रणाम है, हे पवनपुत्र! आपको प्रणाम; श्रीराम के भक्त, श्यामवदन आपको प्रणाम है।
नमो वानरवीराय सुग्रीवसख्यकारिणे। लङ्काविदाहनार्थाय हेलासागरतारिणे॥२॥
Namo vaanaraveeraaya sugreeva-sakhyakaarine, Lankaavidaahanaarthaaya helaasaagarataarine. (2)
अर्थ:वीर वानर, सुग्रीव से मित्रता कराने वाले, लंका दहन के निमित्त एवं अनायास ही समुद्र को लाँघ जाने वाले आपको प्रणाम।
सीताशोकविनाशाय राममुद्राधराय च। रावणान्तकुलच्छेदकारिणे ते नमो नमः॥३॥
Seetaashoka-vinaashaaya raamamudraadharaaya cha, Raavanaanta-kulacchedakaarine te namo namah. (3)
अर्थ:सीता के शोक का नाश करने वाले, राम की मुद्रिका धारण करने वाले, रावण एवं उसके कुल का संहार कराने वाले आपको बारम्बार प्रणाम।
मेघनादमखध्वंसकारिणे ते नमो नमः। अशोकवनविध्वंसकारिणे भयहारिणे॥४॥
Meghanaada-makhadhvamsa-kaarine te namo namah, Ashokavana-vidhvamsa-kaarine bhayahaarine. (4)
अर्थ:मेघनाद (इन्द्रजित्) के यज्ञ का ध्वंस करने वाले आपको बारम्बार प्रणाम; अशोकवन का विध्वंस करने वाले एवं भय हरने वाले आपको प्रणाम।
वायुपुत्राय वीराय आकाशोदरगामिने। वनपालशिरश्छेदलङ्काप्रासादभञ्जिने॥५॥
Vaayuputraaya veeraaya aakaashodaragaamine, Vanapaalashirashcheda-lankaapraasaada-bhanjine. (5)
अर्थ:वीर पवनपुत्र, आकाशमार्ग से जाने वाले, वनरक्षकों का शिरश्छेद करने वाले एवं लंका के प्रासादों को तोड़ने वाले आपको प्रणाम।
ज्वलत्कनकवर्णाय दीर्घलाङ्गूलधारिणे। सौमित्रिजयदात्रे च रामदूताय ते नमः॥६॥
Jvalat-kanaka-varnaaya deergha-laangoola-dhaarine, Saumitri-jayadaatre cha raamadootaaya te namah. (6)
अर्थ:तपे हुए स्वर्ण के समान वर्ण वाले, दीर्घ पुच्छ धारण करने वाले, लक्ष्मण को विजय देने वाले रामदूत आपको प्रणाम।
अक्षस्य वधकर्त्रे च ब्रह्मपाशनिवारिणे। लक्ष्मणाङ्गमहाशक्तिघातक्षतविनाशिने॥७॥
Akshasya vadhakartre cha brahmapaasha-nivaarine, Lakshmanaanga-mahaashakti-ghaata-kshata-vinaashine. (7)
अर्थ:अक्षकुमार का वध करने वाले, ब्रह्मपाश का निवारण करने वाले, लक्ष्मण के शरीर पर शक्ति-प्रहार से हुए घाव को नष्ट करने वाले आपको प्रणाम।
रक्षोघ्नाय रिपुघ्नाय भूतघ्नाय च ते नमः। ऋक्षवानरवीरौघप्राणदाय नमो नमः॥८॥
Rakshoghnaaya ripughnaaya bhootaghnaaya cha te namah, Rikshavaanara-veeraugha-praanadaaya namo namah. (8)
अर्थ:राक्षसों, शत्रुओं एवं भूतों का नाश करने वाले आपको प्रणाम; ऋक्ष एवं वानर वीरों के समूह को प्राण देने वाले आपको बारम्बार प्रणाम।
परसैन्यबलघ्नाय शस्त्रास्त्रघ्नाय ते नमः। विषघ्नाय द्विषघ्नाय ज्वरघ्नाय च ते नमः॥९॥
Parasainya-balaghnaaya shastraastra-ghnaaya te namah, Vishaghnaaya dvishaghnaaya jvaraghnaaya cha te namah. (9)
अर्थ:शत्रुसेना के बल का नाश करने वाले, शस्त्र-अस्त्रों का नाश करने वाले आपको प्रणाम; विष, शत्रु एवं ज्वर का नाश करने वाले आपको प्रणाम।
महाभयरिपुघ्नाय भक्तत्राणैककारिणे। परप्रेरितमन्त्राणां यन्त्राणां स्तम्भकारिणे॥१०॥
Mahaabhaya-ripughnaaya bhakta-traanaika-kaarine, Paraprerita-mantraanaam yantraanaam stambhakaarine. (10)
अर्थ:महान् भयंकर शत्रुओं का नाश करने वाले, भक्तों की रक्षा करने में एकमात्र समर्थ, दूसरों द्वारा प्रेरित मन्त्रों एवं यन्त्रों का स्तम्भन करने वाले आपको प्रणाम।
पयःपाषाणतरणकारणाय नमो नमः। बालार्कमण्डलग्रासकारिणे भवतारिणे॥११॥
Payah-paashaana-tarana-kaaranaaya namo namah, Baalaarka-mandala-graasa-kaarine bhavataarine. (11)
अर्थ:जल पर पाषाणों को तैराने वाले आपको प्रणाम; बाल सूर्यमण्डल को ग्रसने वाले एवं संसार-सागर से तारने वाले आपको प्रणाम।
नखायुधाय भीमाय दन्तायुधधराय च। रिपुमायाविनाशाय रामाज्ञालोकरक्षिणे॥१२॥
Nakhaayudhaaya bheemaaya dantaayudha-dharaaya cha, Ripumaayaa-vinaashaaya raamaajnaaloka-rakshine. (12)
अर्थ:नख ही जिनका आयुध है, ऐसे भीम, दन्त-आयुध धारण करने वाले, शत्रु की माया का नाश करने वाले, राम की आज्ञा से लोक की रक्षा करने वाले आपको प्रणाम।
प्रतिग्रामस्थितायाथ रक्षोभूतवधार्थिने। करालशैलशस्त्राय द्रुमशस्त्राय ते नमः॥१३॥
Pratigraama-sthitaayaatha raksho-bhootavadhaarthine, Karaalashaila-shastraaya drumashastraaya te namah. (13)
अर्थ:प्रत्येक ग्राम में स्थित रहकर राक्षसों एवं भूतों के वध हेतु तत्पर, विकराल शैल एवं वृक्षों को शस्त्र रूप में धारण करने वाले आपको प्रणाम।
बालैकब्रह्मचर्याय रुद्रमूर्तिधराय च। विहङ्गमाय सर्वाय वज्रदेहाय ते नमः॥१४॥
Baalaika-brahmacharyaaya rudramoorti-dharaaya cha, Vihangamaaya sarvaaya vajradehaaya te namah. (14)
अर्थ:अखण्ड ब्रह्मचारी, रुद्र का रूप धारण करने वाले, आकाशगामी, सर्वस्वरूप एवं वज्रदेह वाले आपको प्रणाम।
कौपीनवाससे तुभ्यं रामभक्तिरताय च। दक्षिणाशाभास्कराय शतचन्द्रोदयात्मने॥१५॥
Kaupeenavaasase tubhyam raamabhakti-rataaya cha, Dakshinaashaa-bhaaskaraaya shata-chandrodayaatmane. (15)
अर्थ:केवल कौपीन धारण करने वाले, राम-भक्ति में निरत, दक्षिण दिशा के सूर्य के समान एवं सौ उदित चन्द्रमाओं के समान कान्ति वाले आपको प्रणाम।
कृत्याक्षतव्यथाघ्नाय सर्वक्लेशहराय च। स्वाम्याज्ञापार्थसङ्ग्रामसङ्ख्ये सञ्जयधारिणे॥१६॥
Krityaakshata-vyathaaghnaaya sarvaklesha-haraaya cha, Svaamyaajnaa-paartha-sangraama-sankhye sanjaya-dhaarine. (16)
अर्थ:कृत्या (अभिचार) से उत्पन्न पीड़ा का नाश करने वाले, समस्त क्लेशों को हरने वाले, स्वामी की आज्ञा से संग्राम में संजय के समान सदा विजयी आपको प्रणाम।
भक्तान्तदिव्यवादेषु सङ्ग्रामे जयदायिने। किल्किलाबुबुकोच्चारघोरशब्दकराय च॥१७॥
Bhaktaanta-divyavaadeshu sangraame jayadaayine, Kilkilaa-bubuko-cchaara-ghorashabda-karaaya cha. (17)
अर्थ:वाद-विवाद एवं संग्राम में भक्तों को विजय देने वाले, 'किलकिल' एवं 'बुबुक' जैसे घोर शब्द करने वाले आपको प्रणाम।
सर्पाग्निव्याधिसंस्तम्भकारिणे वनचारिणे। सदा वनफलाहारसन्तृप्ताय विशेषतः॥१८॥
Sarpaagni-vyaadhi-samstambha-kaarine vanachaarine, Sadaa vanaphalaahaara-santriptaaya visheshatah. (18)
अर्थ:सर्प, अग्नि एवं व्याधि का स्तम्भन करने वाले, वनचारी, सदा एवं विशेष रूप से वनफलों के आहार से सन्तुष्ट रहने वाले आपको प्रणाम।
महार्णवशिलाबद्धसेतुबन्धाय ते नमः। वादे विवादे सङ्ग्रामे भये घोरे महावने॥१९॥
Mahaarnava-shilaabaddha-setubandhaaya te namah, Vaade vivaade sangraame bhaye ghore mahaavane. (19)
अर्थ:महासागर पर शिलाओं का सेतुबन्ध करने वाले आपको प्रणाम। वाद, विवाद, संग्राम, घोर भय एवं महान् वन में —
सिंहव्याघ्रादिचौरेभ्यः स्तोत्रपाठाद् भयं न हि। दिव्ये भूतभये व्याधौ विषे स्थावरजङ्गमे॥२०॥
Simha-vyaaghraadi-chaurebhyah stotrapaathaad bhayam na hi, Divye bhootabhaye vyaadhau vishe sthaavarajangame. (20)
अर्थ:सिंह, व्याघ्र एवं चोरों आदि से इस स्तोत्र के पाठ से कोई भय नहीं रहता; दिव्य-भय, भूत-भय, व्याधि, स्थावर-जंगम विष में —
राजशस्त्रभये चोग्रे तथा ग्रहभयेषु च। जले सर्वे महावृष्टौ दुर्भिक्षे प्राणसम्प्लवे॥२१॥
Raajashastra-bhaye chogre tathaa grahabhayeshu cha, Jale sarve mahaavrishtau durbhikshe praanasamplave. (21)
अर्थ:उग्र राजदण्ड एवं शस्त्र के भय में, ग्रहों के भय में, जल में, अग्नि में, महावृष्टि में, दुर्भिक्ष में एवं प्रलय में —
पठेत् स्तोत्रं प्रमुच्येत भयेभ्यः सर्वतो नरः। तस्य क्वापि भयं नास्ति हनुमत्स्तवपाठतः॥२२॥
Pathet stotram pramuchyeta bhayebhyah sarvato narah, Tasya kvaapi bhayam naasti hanumat-stava-paathatah. (22)
अर्थ:जो मनुष्य इस स्तोत्र का पाठ करता है, वह सब ओर से भयों से मुक्त हो जाता है; इस हनुमत्स्तोत्र के पाठ से उसे कहीं भी भय नहीं रहता।
सर्वदा वै त्रिकालं च पठनीयमिदं स्तवम्। सर्वान् कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा॥२३॥
Sarvadaa vai trikaalam cha pathaneeyam idam stavam, Sarvaan kaamaan avaapnoti naatra kaaryaa vichaaranaa. (23)
अर्थ:इस स्तोत्र का सदा त्रिकाल पाठ करना चाहिये; इससे मनुष्य समस्त कामनाओं को प्राप्त कर लेता है — इसमें कोई विचार (सन्देह) नहीं।
विभीषणकृतं स्तोत्रं तार्क्ष्येण समुदीरितम्। ये पठिष्यन्ति भक्त्या वै सिद्ध्यस्तत्करे स्थिताः॥२४॥
Vibheeshanakritam stotram taarkshyena samudeeritam, Ye pathishyanti bhaktyaa vai siddhyas-tatkare sthitaah. (24)
अर्थ:विभीषण द्वारा रचित यह स्तोत्र गरुड (तार्क्ष्य) के द्वारा कहा गया; जो इसे भक्तिपूर्वक पढ़ेंगे, उनके हाथ में समस्त सिद्धियाँ स्थित रहेंगी।
॥ इति श्रीसुदर्शनसंहितायां विभीषणगरुडसंवादे विभीषणकृतं हनुमत्स्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
Iti shree-sudarshana-samhitaayaam vibheeshana-garuda-samvaade vibheeshanakritam hanumat-stotram sampoornam.
अर्थ:इस प्रकार श्रीसुदर्शनसंहिता के विभीषण-गरुड संवाद में विभीषणकृत हनुमत्स्तोत्र सम्पूर्ण हुआ।
शब्द-दर-शब्द अर्थ
उच्चारण सुनने के लिए किसी भी शब्द पर क्लिक करें
विभीषणकृत हनुमत् स्तोत्रम् पाठ के लाभ
Grants complete fearlessness — the phala-shruti declares the reciter is freed from fears 'on every side'
Traditionally recited for protection from enemies, lawsuits, weapons, thieves and wild animals
Believed to neutralize poison, fever and disease, as Hanuman is praised as 'vishaghna' and 'jvaraghna'
Protects against black magic (kritya), hostile mantras and yantras by 'stambhana' (paralysing) their power
Shields the devotee during travel, in fire, flood, famine and natural calamities
Counteracts malefic planetary (graha) influences and the fear they bring
Promised to bestow all desires and all spiritual accomplishments (siddhis) when recited daily with devotion
विभीषणकृत हनुमत् स्तोत्रम् जप विधि
After bathing, sit before an image of Lord Hanuman and light a ghee or mustard-oil lamp; offer sindoor (vermilion) and red flowers. The stotra itself says it should be recited 'trikaalam' — three times a day (morning, midday and evening) — for full benefit. Recite the 24 verses clearly with devotion and trust in Hanuman's protection. In times of acute danger or fear, it may be recited immediately, as the hymn specifically promises freedom from every kind of fear. Maintaining purity, truthfulness and a sattvic diet during a 40-day recitation enhances its power.
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
ये भी पढ़ें
ॐ
Explore more sacred mantras with complete meaning and chanting guides